SEP NACILINGVAJ VORTOJ
(PRESKAŬ) NETRADUKEBLAJ
Elportugaligita el:
Mi
povas veti, ke vi jam perdis tempon, provante klarigi al iu
neportugallingvano, ke la vorto “saudade” ekzistas nur en la
portugala lingvo. Nu, la unua malbona sciigo de la tago estas tio, ke
ne. La portugallingvanoj ne estas la solaj posedantoj de “saudade”.
Tiu vorto apartenas ankaŭ al la vortstoko de la kvar milionoj da
loĝantoj de Galegujo (kiuj parolas, kompreneble, la galegan). [Ankaŭ
en Esperanto ekzistas la ekvivalenta “saŭdado”, kun la sama
senco kiel en la portugala. - Noto de la tradukisto.]
La
dua sciigo – kaj tiu ĉi ne estas malbona – estas, ke la plej
granda parto de la idiomoj havas siajn “saŭdadojn”, tio estas,
siajn strangajn vortojn, kiuj tro multe cerbumigas la tradukistojn.
Ofte necesas tutaj frazoj, por ke oni klarigu la sencon de tiaj
vortoj.
Jen
estas sep ekzemploj pri ili:
ТОСКА
(prononcu tós-ka) – Rusa
Ni
komencas nian liston per malĝojveka vorto tre populara en Rusujo.
Laŭ la gugla tradukilo, тоска signifas nur deprimon. Tamen,
sammaniere kiel portugallingvano komprenas, ke “elporti saŭdadon”
estas malsame ol “senti mankon”, ankaŭ la rusoj pensas iom aliel
pri тоска. Laŭ Vladimir Nabokov, la aŭtoro de la romano
“Lolita”, тоска estas sento de spirita angoro. Ĝi estas tia
senmotiva afliktiĝo, kian espereble vi neniam sentis. Ĝi povas esti
malforta, kiel sento simila al tedo, aŭ pli profunda, kiel “doloro
en la animo”.
LÍTOST
(pronuncu li tóst) – Ĉeĥa
Lítost
estas io inter rimorso, bedaŭro kaj kompato. Ĝi estas profunda
doloro, kiun oni sentas pro sia propra mediokreco aŭ mallerteco. Ĝi
estas preskaŭ turmento al la animo. La ĉeĥa verkisto Milano
Kundero jam provis klarigi la signifon de tia esprimaĵo, en “La
Libro pri la Rido kaj pri la Forgeso”. Li eĉ diris, ke li ne povas
imagi, kiel la aliaj popoloj sukcesas kompreni la animon, ne
komprenante la veran sencon de lítost. Ankaŭ ekzistas la derivaĵo
lítostivý, kiu signifas “homo, kiu ofte emociiĝas, ne toleras eĉ
malpezan kritikon kaj ofendiĝemas pro ĉio”.
L'ESPRIT
D'ESCALIER – franca
Ĉi-kaze
la esprimaĵo ne estas netradukebla. Laŭlitere ĝi signifas “la
spirito de la ŝtuparo” aŭ “ĉeesto de la spirito”. Sed
kion la francoj volas diri? En vero l’esprit d’escalier estas
tio, kion vi probable jam sentis post disputo. Ĝi estas io, kiel
“Pesto! Tiam mi devus esti prezentinta tiun nerefuteblan
argumenton, sed nun jam estas neŝanĝiĝeble!” La nomo de tiu
sento estis donita de la filozofo Denis Diderot, en la 18-a jarcento,
kaj samsencaj esprimaĵoj ekzistas ankaŭ en la idiomoj jida
(trepverter) kaj angla (kiu prenis prunte de la germana la esprimon
Treppenwitz).
TARTLE
(pronuncu tár dol) – el la skota dialekto
Vi
estas en dancejo kun unu amiko, kaj inter unu drinkgluto kaj alia,
jen unu malnova konatulino via apudiĝas. Tiam vi sentas vin devigita
prezenti unu al la alia. La problemo estas, ke vi ne bone memoras, ĉu
ŝia nomo estas Beatrica aŭ Gabriela, kaj vi hontas pridemandi al
ŝi. Vi do eksentas tremon kaj konsternon, nun, kiam vi devos diri la
nomon de la junulino, riskante erari kaj embarasiĝi. Nu, tia sento
eĉ povas ne esti tiel forta, sed ĝi havas nomon: tartle.
HYGGE
(pronuncu hige) – dana
Ĉu
vi jam vizitis Danujon, aŭ bone konas la danan kulturon? Tie hygge
estas vivstilo. Almenaŭ tio estas la nomo, kiun la danoj donas al la
ĝojo vivi, al la agrabla kunestado kun la amikoj, kun kiuj oni
kunĝuas bonajn momentojn. Bele, ĉu ne? Resume: hygge estas la tuta
manko de sinĝenemo kaj ĉagreniĝo kaj estas la abundeco de ĝojigaj,
plaĉaj kaj simplaj aferoj. En Brazilo ne estas malfacile imagi
similajn situaciojn, jen en la tempo de karnavalo, jen dum
finvendreda ĝojiga kunestado. Sed, en la malvarmo de Danujo? Apenaŭ
kredeble.
ILUNGA
– bantua
Ekzistas
almenaŭ 200 malsamaj - sed iom similaj – idiomoj parolataj de
centoj da disaj popoloj en Afriko. Ili estas la bantuaj lingvoj. En
la vortaroj de tiuj idiomoj estas multaj komplike tradukeblaj vortoj,
sed malmultaj estas tiel malfacile klarigeblaj kiel tiu ĉi. Ilunga
estas la homo, kiu sukcesas pardoni iun, kiu malutilis lin unu fojon.
La duan malutilon li ankoraŭ toleras. Tamen por la ilunga esti
ofendita trifoje estas troe. Simplige, esti ilunga signifas toleremi
ĝis certa grado.
MAMIHLAPINATAPAI
– jagana
La
jagana estis indiĝena idiomo parolata de la popoloj de Fajrolando
(insularo ĉe la sudo de Sudameriko). Kun la paso de la tempo, la
kvanto da ĝiaj naturaj parolantoj fariĝis pli kaj pli malgranda,
ĝis ĝi atingis la nunan nombron, nome: unu. Cristina Calderón
estas la lasta vivanta reprezentanto de la popoloj de Fajrolando (aŭ
Fuegio), kaj probable ŝi estas la sola, kiu povas klarigi, kun
precizeco, kio estas 'mamihlapinatapai'. Ni provu: tiu vortego
difinas tiun interrigardon inter du homoj, kiam unu deziras, ke la
dua prenu la iniciativon fari ion, kion ambaŭ ili volas, sed ne
kuraĝas ekfari. Eble vi ne estas jagano, sed, se vi jam spertis
adoleskantajn ampasiojn, vi tre bone komprenas, kia estas tia
'rigardo'.
Nenhum comentário:
Postar um comentário