DULINGVA RAPIDA VORTARO PORTUGALA-ESPERANTO - AKTUALIGO EL MARTO 2026

 REFERÊNCIAS: ESPERANTO PORTUGUÊS PORTUGALA DICIONÁRIO VORTARO GLOSSÁRIO GLOSARO TERMINARO TRADUZIR 

ÁCIDO NEURAMÍNICO (Monossacarídeo de nove carbonos (uma nonose), sendo o núcleo estrutural básico dos ácidos siálicos. // Naŭkarbona monosakarido (nonozo), kiu estas la baza struktura kerno de la sialaj acidoj.) = NEŬRAMINA ACIDO

ÁCIDO NONULOSÔNICO (Família de açúcares de nove carbonos (cetoses) que desempenham papéis biológicos fundamentais, especialmente na superfície de células e microrganismos, sendo o ácido siálico o representante mais famoso dessa família. // Familio de naŭkarbonaj sukeroj (ketozoj), kiuj plenumas fundamentajn biologiajn rolojn, precipe sur la surfaco de ĉeloj kaj mikroorganismoj, estante la siala acido la plej fama reprezentanto de tiu familio.) = NONULOSONATA ACIDO; NONULOSON-ACIDO

ÁCIDO PSEUDAMÍNICO (Açúcar (monossacarídeo) de nove carbonos que pertence à família dos ácidos nonulosônicos, estruturalmente semelhante ao ácido neuramínico. // Naŭkarbona sukero (monosakarido), kiu apartenas al la familio de nonulosonaj acidoj, strukture simila al la neŭramina acido.) = PSEŬDAMINA ACIDO

ÁCIDO SIÁLICO (Termo genérico que se aplica aos derivados N- ou O-substituídos do ácido neuramínico, um monossacarídeo de 9 átomos de carbono do grupo dos açúcares ácidos. // Ĝenerala termino aplikata al N- aŭ O-substituitaj derivaĵoj de neŭramina acido, naŭkarbona monosakarido el la grupo de acidaj sukeroj.) = SALIVACIDO; SIALA ACIDO

AGRICULTURA URBANA (Cultivo de alimentos dentro de grandes centros metropolitanos. // Kultivado de nutraĵoj interne de grandaj metropolaj centroj.) = GRANDURBA AGRIKULTURO

ALERCE (Ou, cientificamente, Fitzroya cupressoides: Árvore conífera nativa das florestas temperadas do sul da Chile e da Argentina, famosa pela longevidade, já que alguns exemplares podem viver por mais de 3 mil anos, carregando, por essa razão, o título da segunda árvore mais antiga do planeta, ficando atrás apenas do pinheiro-de-bristlecone. // Konifera arbo el la mezvarmaj arbaroj de suda Ĉilio kaj Argentino, fama pro sia longviveco, ĉar kelkaj specieroj povas vivi pli ol 3 mil jarojn, tial, ke ĝi portas la titolon de la dua plej maljuna arbo de la planedo, post la bristlekona pino.) = FICROJO

ALFABETIZAÇÃO EM IA (Conhecimento básico necessário para interagir e entender sistemas de IA. // Baza scio necesa por interagi kun kaj kompreni AI-sistemojn.) = BAZA AI-KONADO

ALGORITMO DE PERSONALIZAÇÃO (Sistema programado para analisar grandes volumes de dados e identificar padrões na pesquisa individual de cada usuário, tendo como objetivo filtrar a imensa quantidade de informações disponíveis e entregar apenas o que é mais relevante para o usuário, seja um produto, um vídeo ou uma música. // Algoritmaĵo programita por analizi grandajn volumojn da datumoj kaj identigi ripetaĵojn en la individua esplorado de ĉiu uzanto, kun la celo filtri la grandegan kvanton da disponeblaj informoj kaj liveri nur tion, kio estas plej grava por la uzanto, ĉu produkto, video aŭ muziko.) = PERSONECIGA / PERSONADAPTIĜA ALGORITMOSISTEMO / ALGORITMAĴO; TAJLITA UZANT-ALGORITMAĴO

APATITA (Mineral do grupo dos fosfatos, com as seguintes variantes: hidroxiapatita, fluorapatita e clorapatita, assim nomeados por causa de altas concentrações de íons hidróxido, fluoreto e cloreto, respectivamente, em sua estrutura cristalina. // Mineralo de la grupo de fosfatoj, kun la jenaj variantoj: hidroksidapatito, fluorapatito kaj klorapatito, tiel nomataj pro altaj koncentriĝoj de jonoj hidroksido, fluorido kaj klorido, respektive, en sia kristala strukturo.) = APATITO

BARRACUDA (Ou, em latim, Sphyraena: Gênero de peixes perciformes marinhos, o único da família monotípica Sphyraenidae, que inclui as espécies conhecidas pelo nome comum de barracuda. // Genro de maraj perkoformaj fiŝoj, la sola de la monotipa familio Sphyraenidae, kiu inkluzivas la speciojn konatajn per la komuna nomo barakudo.) = BARAKUDO; SFIRENO; SFIRENEDOJ; GRANDA BARAKUDO

BEM-ESTAR ALGORÍTMICO (Ajuste de redes sociais para priorizar a saúde mental do usuário. // Alĝustigo de sociaj retoj por kunzorgi pri la mensa sano de la uzantoj.) = (MENS-)BONFARTIGA RET-ALĜUSTIGO; ALGORITMA (MENS-)BONFARTIGO

BIOMATERIAIS (Materiais criados a partir de organismos vivos, como fungos ou algas. // Materialoj kreitaj el vivantaj organismoj, kiel fungoj aŭ algoj.) = BIOMATERIALOJ

BIOMONITORAMENTO (Uso de dispositivos para vigiar sinais vitais e saúde 24 horas por dia. // Uzo de aparatoj por kontroli vivsignojn kaj sanon 24 horojn tage.) = VIVMONITORADO; BIOMONITORADO

CALCULAR DE CABEÇA (Sem uso de calculadora. // Sen uzo de kalkulilo.) = KALKULI MENSE / KAPE / (PER LA KAPO) / (SEN KALKULILO) / (SEN HELPILO)

CIDADANIA CLIMÁTICA (Participação ativa em políticas para reduzir o impacto ambiental. // Aktiva partopreno en politikoj por malpliigi median damaĝon.) = KLIMATA CIVITANECO

CLAW MACHINE (Ou máquina de garra: Armário vertical com uma caixa de vidro iluminada por dentro e que possui uma garra controlada por joystick no topo, que é operada por moedas e posicionada sobre uma pilha de prêmios, que é colocada na pilha e recolhida para descarregar o prêmio ou a ausência dele em um duto. // Vertikala ŝranko kun interne lumigita vitra kesto, kiu havas ungegon regatan per stirstango supre, funkciigatan per moneroj kaj poziciigatan super amaso da premioj, malsuprenigatan al la amaso kaj relevatan por ellasi la premion aŭ ĝian mankon en tubon.) = PUPOĈASA / PUPOKAPTA MAŜINO

CONECTOMA (Mapa detalhado de conexões neurais no cérebro, que pode ser pensado como o seu “esquema de ligação”. // Detala mapo de neŭraj interkonektoj en la cerbo, kiun oni povas pensi kiel ĝian “kablodiagramon”.) = NEŬROKONEKTARO

CONSTELAÇÃO DE VELA (Constelação do hemisfério celestial sul e uma das 88 constelações modernas reconhecidas pela União Astronômica Internacional. // Konstelacio de la suda ĉiela hemisfero kaj unu el la 88 modernaj konstelacioj agnoskitaj de la Internacia Astronomia Unio.) = KONSTELACIO VELARO

CONSUMO CONSCIENTE (Escolha de produtos baseada no impacto socioambiental do fabricante. // Selekto de produktoj bazita sur la socia kaj media afekcioj kaŭzataj de la koncernaj fabrikantoj.) = KONSCIA / MEDIPROTEKTECA KONSUMADO

CRIPTOFILANTROPIA (Doações feitas através de moedas digitais para causas sociais. // Donacoj farataj per ciferecaj valutoj por socicelaj aferoj.) = KRIPTO-FILANTROPIO

CULTURA DO CANCELAMENTO (Ostracismo social de indivíduos por comportamentos considerados reprováveis. // Socia emo de ostracismigo aŭ ignorigo de individuoj pro kondutoj konsiderataj riproĉindaj.) = IGNORADISMO; (FOR)PRETERLASISMO; ENOSTRACISMIGISMO

CURADORIA HUMANA (No sentido de filtragem e seleção de dados de pesquisa feita por pessoas humanas, não por algoritmos. // En la senco de filtrado kaj selekto de esplordatumoj farataj de homoj, ne de algoritmoj.) = HOMA DATENSELEKTO / ESPLORAĴ-SELEKTO / DATENFILTRADO

DAR BOLA (Expressão popular brasileira que significa dar atenção, confiança ou importância a alguém ou a algo, sendo frequentemente usada em contextos sociais. // Populara brazila esprimo, kiu signifas doni atenton, fidon aŭ gravecon al iu aŭ io, ofte uzata en sociaj kuntekstoj.) = ATENTI (AL IU/IO); DONI ATENTON; GRAVIGI; RESPONDI / FAVOR-REAGI AL FLIRTO / KOKETO; DONI AM-ŜANCON

DEMISSEXUAL (Orientação sexual no espectro da assexualidade, caracterizada pela necessidade de criar um forte vínculo emocional, intelectual ou afetivo antes de sentir atração sexual por alguém, não sendo a atração física imediata ou baseada apenas na aparência, surgindo somente após uma conexão mais íntima, geralmente depois de um relacionamento inicial a partir de amizade. // Seksa orientiĝo en la spektro de sensekseco, karakterizita de la bezono krei fortan emocian, intelektan aŭ aman ligiĝon, antaŭ ol senti seksan altiron al iu, ne estanta tuja fizika altiro aŭ altiro bazita nur sur ŝajno, sed aperanta nur post pli intima konektiĝo, ĝenerale post komenca interrilato el amikeco.) = DEMISEKSA; DEMISEKSULO

DESERTO ALIMENTAR (Áreas urbanas com falta de acesso a alimentos frescos e saudáveis. // Urbaj areoj kun manko de freŝaj kaj sanaj nutraĵoj.) = NUTRA DEZERTO

DESIGN INCLUSIVO (Criação de produtos que podem ser usados pelo maior número de pessoas. // Kreado de produktoj uzeblaj de la plej granda nombro da homoj.) = (TUT-)(AMAS-)INKLUZIVIGA PRODUKTADO

DESINFLUENCIAR (Ato de desencorajar o consumo excessivo ou criticar produtos populares. // Ag(ad)o malkuraĝigi troan konsum(ad)on, aŭ kritiki popularajn produktojn.) = KONSUM-MALINFLU(AD)I

DESTOMBAR (Ato de reverter ou anular um estado de tombamento patrimonial. // Ago malfari aŭ nuligi staton de heredaĵa protektoregistrado.) = ELLISTIGI; MALPROTEKTI; MALKONSERVI; MALREGISTRI

DIASTASE ABDOMINAL (Afastamento dos músculos reto abdominais, que perdem sua capacidade de contração e deixam a parede do abdômen mais fragilizada, sendo muito comum no pós-parto, mas também afetando homens e bebês, devido a fatores como ganho de peso, envelhecimento ou exercícios mal executados. // Apartiĝo de la rektaj abdomenaj muskoloj, kiuj perdas sian kuntiriĝkapablon kaj lasas la abdomenan muron pli malforta, tre ofta post akuŝo, sed ankaŭ atinganta virojn kaj bebojn pro faktoroj kiel pezoakiro, maljuniĝo aŭ malĝuste faritaj ekzercoj.) = ABDOMENA DIASTAZO / MUSKOLDISIĜO; DISIĜO DE LA REKTAJ VENTROMUSKOLOJ; DIASTAZO DE LA REKTA ABDOMENA MUSKOLO

DISCLAIMER (Declaração escrita cujo propósito é limitar ou isentar a responsabilidade legal de uma pessoa ou organização sobre informações, produtos ou serviços prestados, servindo como um aviso preventivo para esclarecer riscos, delimitar o alcance de promessas e proteger o emissor contra possíveis processos judiciais, garantindo que o usuário ou leitor esteja ciente das condições e limitações antes de prosseguir. // Skriba deklaro kies celo estas limigi aŭ senigi la juran respondecon de persono aŭ organizaĵo pri informoj, produktoj aŭ servoj liveritaj, servanta kiel preventa avizo por klarigi riskojn, limigi la amplekson de promesoj kaj protekti la emisiinton kontraŭ eblaj procesoj, certigante ke la uzanto aŭ leganto konscias pri la kondiĉoj kaj limigoj, antaŭ ol daŭrigi.) = MALGARANTIO; MALGARANTIA DEKLARO; RESPONDEC-LIMIGO; JURA AVIZO

DOUBLE DUTCH (Ou pula-corda, ou dança com cordas: Jogo em que duas cordas de salto longas girando em direções opostas são saltadas por uma ou mais pessoas pulando e/ou dançando simultaneamente. // Ludo en kiu du longaj saltŝnuroj turniĝantaj en kontraŭaj direktoj estas saltataj de unu aŭ pluraj ludantoj, kiuj samtempe saltas kaj/aŭ dancas.) = ŜNURSALTADO; ŜNURDANCADO

ECONOMIA DO CUIDADO (Setor focado em serviços de atenção a idosos, crianças e saúde mental. // Sektoro fokusiganta al servoj de prizorgo al maljunuloj, infanoj kaj mensa sano.) = BEZONANT-ZORGISMO; BEZONANT-ZORGA SEKTORO

EDUCAÇÃO HÍBRIDA (Modelo que mescla ensino presencial com ferramentas digitais avançadas. // Metodo, kiu miksas ĉeestan instruadon kun progresintaj ciferecaj iloj.) = HIBRIDA EDUKADO

EDUTAINMENT (Mistura de educação com entretenimento para facilitar o aprendizado. // Miksaĵo de edukado kaj distrado por faciligi lernadon.) = EDUK-DISTRADO

ESTREITO DE ORMUZ (Ou estreito de Hormuz: Pedaço de oceano relativamente estreito entre o golfo de Omã ao sudeste e o golfo Pérsico ao sudoeste, limitado na sua costa norte pelo Irã e na costa sul, pelos Emirados Árabes Unidos e um enclave de Omã. // Relative mallarĝa oceana parto inter la Golfo de Omano sudoriente kaj la Persa Golfo sudokcidente, limigita norde de Irano kaj sude de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj kaj enklavo de Omano.) = MARKOLO HORMUZO; HORMUZA MARKOLO

ÉTICA DE DADOS (Estudo sobre o uso moral e justo de informações pessoais na rede. // Studado pri la morala kaj justa uzo de personaj informoj en la interreto.) = DATENA / DATUMA ETIKO

EUCARIOTAS (Ou eucariontes: Denominação científica de todos os seres vivos com células eucarióticas, ou seja, com um núcleo celular cercado por uma membrana (DNA compartimentado, consequentemente separado do citoplasma) e com várias organelas. // Scienca nomo por ĉiuj vivantaj estaĵoj kun eŭkariotaj ĉeloj, tio estas, kun ĉelkerno ĉirkaŭita de membrano (DNA enfakigita, do apartigita de la citoplasmo) kaj kun diversaj organetoj.) = EŬKARIOTOJ

EUTRÓFICO (Adjetivo que se refere a corpos d’água, solos ou tecidos ricos em nutrientes, especialmente fósforo e nitrogênio. // Adjektivo, kiu rilatas al akvejoj, grundoj aŭ histoj riĉaj je nutraĵoj, precipe fosforo kaj nitrogeno.) = EŬTROFA

EUTROFIZAÇÃO (Ou eutroficação: Fenômeno que ocorre quando um corpo de água recebe uma grande quantidade de efluentes com matéria orgânica enriquecida com minerais e nutrientes que induzem o crescimento excessivo de algas e plantas aquáticas. // Fenomeno, kiu okazas kiam akvejo ricevas grandan kvanton da elfluaĵoj kun organika materio riĉigita per mineraloj kaj nutraĵoj, kiuj kaŭzas troan kreskon de algoj kaj akvaj plantoj.) = PLANTOZIĜO, EŬTROFIĜO

EVOLAR (Elevar-se no ar, voar para longe ou desprender-se como vapores; dissipar; volatizar; desaparecer rapidamente. // Leviĝi en la aeron; forflugi aŭ malligiĝi kiel vaporoj; disiĝi; vaporiĝi; rapide malaperi.) = VAPORIĜI; FORVAPORI; EKFLUGI; SUPRENFLUGI; ELFLUI; DISVASTIĜI; FORVELKI; MALAPERI

FADIGA DE TELA (Exaustão física e mental causada pelo excesso de tempo em dispositivos de telas. // Fizika kaj mensa laciĝo aŭ elĉerpiĝo kaŭzita de troa tempo ĉe ekran-aparatoj.) = PROEKRAN-LACIĜO; PRORETA LACIĜO

FENILCETONÚRIA (Doença genética rara e hereditária que pode causar sintomas e sinais como atraso no crescimento, convulsões e cheiro forte de mofo, bolor ou urina de rato na pele, suor e urina, por exemplo. // Malofta hereda genetika malsano, kiu povas kaŭzi simptomojn kaj signojn kiel kreskomalfruon, konvulsiojn kaj fortan odoron de ŝimo, melduo aŭ rata urino en la haŭto, ŝvito kaj urino, ekzemple.) = FENILKETONURIO

FLOW (Ou estado de fluxo: Estado mental de imersão total, foco intenso e prazer ao realizar uma atividade, onde a pessoa perde a noção do tempo e age com fluidez. // Mensa stato de plena mergo, intensa fokuso kaj plezuro dum plenumado de agado, en kiu la homo perdas la senton pri tempo kaj agas flue.) = STATO DE FLUO; FLUSTATO; FLUADO; SORBIĜO; PLENA ABSORBIĜO

FORMIGAMENTO (Ou, cientificamente, parestesia: Sensação anormal de picadas, agulhadas ou dormência, frequentemente descrita como “formigas andando” na pele, geralmente nas mãos ou pés, causada pela compressão temporária de nervos ou vasos sanguíneos (como sentar sobre uma perna). // Sensaĵo nenormala de piketoj, pinglopikoj aŭ sensenteco, ofte priskribata kiel “formikoj marŝantaj” sur la haŭto, ĝenerale en la manoj aŭ piedoj, kaŭzata de portempa kunpremiĝo de nervoj aŭ sangaj vaskuloj (kiel tuj post sido sur kruro).) = FORMIKADO

FREE FLOW (Ou fluxo livre: Sistema de pedágio eletrônico sem cancelas ou cabines físicas, permitindo que veículos passem em velocidade normal sob pórticos equipados com câmeras e sensores, sendo que a cobrança é feita automaticamente por TAG ou lida pela placa, garantindo mais fluidez no trânsito e pagamento proporcional à distância percorrida. // Sistemo de elektronika paspago sen bariloj aŭ fizikaj budoj, permesante al veturiloj pasi je normala rapido sub portaloj ekipitaj per kameraoj kaj sensiloj, dum la pagigo estas farata aŭtomate per TAG aŭ per legado de la numerplato, certigante pli da flueco en trafiko kaj pagon proporcian al la trapasita distanco.) = AŬTOMATA / SENHALTA PAS-IMPOSTEJO / VOJ-IMPOSTEJO

GATO-DE-PALLAS (Ou manul, ou, em latim, Otocolobus manul: Pequeno gato selvagem da Ásia Central e sul da Sibéria. // Malgranda sovaĝa kato de Centra Azio kaj suda Siberio.) = PALASA KATO

GÊMEO SINTÉTICO (Avatar de IA que representa a personalidade de uma pessoa real. // AI-avataro, kiu reprezentas la personecon de reala persono.) = SINTEZA / CIFERECA ĜEMELO / AVATARO; AI-AVATARO; AI-ĜEMELO

GEMINAÇÃO DIGITAL (Criação de uma réplica virtual de um sistema físico para testes. // Kreo de virtuala kopio de fizika sistemo, por testoj.) = CIFERECA SISTEM-TESTILO

GLICOCÁLIX (Ou glicocálice: Considerada o maior órgão do ser humano, matriz extracelular, uma camada externa à membrana, presente formada por glicolipídios, esfingolipídios, glicoproteínas e proteoglicanos, e que protege a célula contra agressões físicas e químicas, retém nutrientes e enzimas e participa do reconhecimento celular e reconhecimento intercelular, uma vez que diferentes células possuem diferentes glicocálices e diferentes glícidos. // Konsiderata la plej granda organo de la homa korpo, eksterĉela matrico, tavolo ekster la membrano, konsistanta el glikolipidoj, sfingolipidoj, glikoproteinoj kaj proteoglikanoj, kaj kiu protektas la ĉelon kontraŭ fizikaj kaj kemiaj agresoj, retenas nutraĵojn kaj enzimojn kaj partoprenas en ĉela kaj interĉela rekonoj, ĉar malsamaj ĉeloj havas malsamajn glikokalicojn kaj malsamajn glicidojn.) = GLIKOKALIKO

GLÍTER (Ou Glitter: Conjunto de pequenas partículas planas e refletoras usadas em cosméticos, artesanato e decoração, historicamente feito de minerais como mica ou malaquita, sendo o glitter moderno geralmente um microplástico (PET ou PVC) revestido com alumínio. // Aro de malgrandaj plataj reflektaj partikloj uzataj en kosmetikaĵoj, manfarado kaj dekoracio, historie faritaj el mineraloj kiel glimo aŭ malakito, dum la moderna ‘glitter’ estas ĝenerale mikroplasto (PET aŭ PVC) kovrita per aluminio.) = BRILPOLVO; BRILAĴERETOJ; BRILKOLORIGILO; PURPURINO

GOVERNANÇA ALGORÍTMICA (Uso de regras automatizadas para gerir comunidades online. // Uzado de aŭtomatigitaj reguloj por administri retajn societojn.) = ALGORITMA SOCIRETA REGADO

HACK (No sentido de truque inteligente ou uma solução improvisada para facilitar uma tarefa do dia a dia; macete. // En la senco de inteligenta rimedo aŭ improvizita solvo por faciligi ĉiutagan taskon.) = INTELIGENTA / LERTA / RUZA / ARTIFIKA SOLVO; SOLVA ARTIFIKO / RUZAĴO / LERTAĴO

HIPERPERSONALIZAÇÃO (Uso de dados para oferecer serviços extremamente específicos. // Uzo de datumoj por oferti ekstreme specifajn servojn.) = EKSTREMA PERSONECIGO; HIPERPERSONECIGO

HUTIS (Ou houthis: Movimento político e armado do Iêmen, composto por muçulmanos da seita xiita Zaidita. // Politika kaj armita movado de Jemeno, konsistanta el islamanoj de la zaidisma ŝijaisma sekto.) = HUTIA MOVADO

IATROGENIA (Estado de doença, efeitos adversos ou complicações causadas por ou resultantes do tratamento médico; causa induzida involuntariamente por um médico ou cirurgião ou por tratamento médico ou procedimentos de diagnóstico. // Stato de malsano, malfavoraj efikoj aŭ komplikaĵoj kaŭzitaj de aŭ rezultantaj el kuracado; kaŭzo neintence induktita de kuracisto aŭ kirurgo aŭ de kuracado aŭ diagnozaj proceduroj.) = IATROGENEZO

INFERÊNCIA (Na inteligência artificial, fase em que um modelo já treinado é colocado em prática para resolver problemas reais. // En la artefarita intelekteco, fazo en kiu jam trejnita AI-sistemo estas igata por solvi realajn problemojn.) = (PER)INFERENCA PRILABORADO / ELPENSADO / KONKLUDO; (O PRODUTO OU RESULTADO FINAL EM SI) PRILABORAĴO; PRODUKTAĴO; ELPENSAĴO; KONKLUDAĴO; INFERENCAĴO

INTELIGÊNCIA DE BORDA (Processamento de dados feito diretamente no dispositivo do usuário, sem nuvem. // Datuma prilaborado farata rekte en la aparato de la uzanto, ne en la nubo.) = (ĈE)RANDA / (ĈE)FONTA / ENKOMPUTILA DATENPRILABORADO

ISQUIOTIBIAL (Qualquer um dos três músculos posteriores da coxa na anatomia humana, entre o quadril e o joelho: Do medial ao lateral, o semimembranoso, o semitendinoso e o bíceps femoral. // Ĉiu el la tri malantaŭaj muskoloj de la femuro en homa anatomio, inter la kokso kaj la genuo: de la meza al la flanka, la duonmembraneca, la duontendena kaj la femura bicepso.) = ISKIOTIBIA MUSKOLO

JALAPÃO (Uma das regiões de ecoturismo mais procuradas do Brasil, localizada no estado do Tocantins. // Unu el la plej serĉataj ekoturismaj regionoj de Brazilo, situanta en la ŝtato Tokantinso.) = ĴALAPAO

JUÇARA (Ou içara, jiçara, palmito-juçara, palmito-doce, palmiteiro, ripeira ou, cientificamente, Euterpe edulis: Palmeira ameaçada de extinção, nativa da Mata Atlântica, no Brasil, que dá o palmito do tipo juçara. // Palmo minacata de formorto, indiĝena al la Atlantika Arbaro en Brazilo, kiu donas la palmokoron de la tipo juçara.) = BONGUSTA EŬTERPO; JUSARO

LANGSAT (Ou, em latim, Lansium domesticum: Espécie de árvore da família Meliaceae com frutos comestíveis cultivados comercialmente, nativa do Sudeste Asiático, desde a Tailândia peninsular e Malásia até a Indonésia e as Filipinas. // Specio de arbo el la familio Meliaceae kun manĝeblaj fruktoj komerce kultivataj, origininta en Sudorienta Azio, duoninsula Tajlando kaj Malajzio ĝis Indonezio kaj Filipinoj.) = LANZONO; (a fruta. // la frukto.) LANZON-FRUKTO

LEG PRESS (Equipamento para a prática de exercícios de treinamento de peso individuais, na qual a pessoa empurra para longe de si um peso que está pressionando suas pernas, usando elas mesmas, para fortalecimento dos principais grupos musculares envolvidos no exercício, quais sejam o quadríceps, o glúteo e os isquiotibiais. // Ekipaĵo por individuaj peztrejnaj ekzercoj, en kiu la persono per siaj kruroj suprenpuŝas pezon, kiu premas ilin, por fortigi la ĉefajn muskolgrupojn uzatajn en la ekzerco, nome la kvadricepson, la gluteon kaj la iskiotibiajn muskolojn.) = KRUROPREMILO / GAMBOPUŜILO

LETRAMENTO DE DADOS (Capacidade de ler, interpretar e questionar dados ou informações estatísticas. // Kapablo legi, interpreti kaj pridubi datumojn aŭ statistikajn informojn.) = DATENA / DATUMA INTERPRETOPOVO / ANALIZOPOVO / KOMPRENPOVO

MEDNÔMICA (Ou medicina multiômica: Abordagem integrativa multissistêmica inovadora da medicina de precisão que integra diversas ciências “ômicas” — como genômica, proteômica, metabolômica e microbioma — com dados clínicos e exames de imagem, analisando o paciente de forma global para personalizar diagnósticos e tratamentos, otimizando a saúde e prevenindo doenças. // Tute nova multsistema integra traktado de precizeca medicino, kiu kunigas diversajn “omikajn” sciencojn — kiel genomikon, proteomikon, metabolomikon kaj mikrobiomon — kun klinikaj datumoj kaj bild-ekzamenoj, analizante la pacienton en ties tuteco, por personecigi diagnozojn kaj kuracadojn, optimumigi la sanon kaj preventi malsanojn.) = MEDNOMIKO

MICRO-APRENDIZADO (Consumo de conteúdo educativo em doses curtíssimas de segundos. // Konsumado de edukaj spektaĵoj en tre malmultaj sekundoj.) = MIKRO-LERNADO

MICRO-MOBILIDADE (Uso de transportes leves como patinetes e bikes para curtas distâncias. // Uzo de malpezaj veturiloj kiel skoteroj kaj bicikloj por mallongaj distancoj.) = VETURILET-TRAFIKECO

MINIMALISMO DIGITAL (Prática de reduzir o uso de tecnologia ao estritamente necessário. // Konduto redukti la uzadon de teknikaĵoj al tio minimumsufiĉe necesa.) = CIFERECA / CIFEREC-UZA MINIMUMISMO

MIOCLONIA (Sintoma caracterizado por contrações repentinas, involuntárias e incontroláveis de um músculo ou grupo de músculos, não sendo uma doença em si, mas um sinal que pode ocorrer em pessoas saudáveis ou ser um indicativo de diversos distúrbios neurológicos. // Simptomo karakterizita per subitaj, nevolaj kaj nekontroleblaj kuntiriĝoj de muskolo aŭ muskolaro, ne estanta malsano per si mem, sed signo, kiu povas aperi ĉe sanaj homoj aŭ indiki diversajn neŭrologiajn perturbojn.) = MUSKOLA EKTREMO; SUBITA MUSKOLTIKO; MIOKLONIO

MITOFAGIA (Degradação seletiva das mitocôndrias por autofagia. // Selekta degradiĝo de mitokondrioj per aŭtofagio.) = MITOFAGOCITADO

MODA CASUAL (Estilo de vestuário focado no conforto, praticidade e descontração, ideal para o dia a dia, caracterizando-se por peças versáteis, como jeans, camisetas, tênis e malhas, que permitem liberdade de movimento e não seguem regras rígidas de vestimenta, sendo um visual despojado, embora também possa ser sofisticado. // Vestostilo fokusita je komforto, praktikeco kaj senstreĉeco, ideala por la ĉiutago, karakterizata de multuzeblaj pecoj, kiel ĝinzoj, ĉemizetoj, sportŝuoj kaj trikotaĵoj, kiuj ebligas movliberecon kaj ne sekvas rigidajn vestajn regulojn, estante senafekta aspekto, kvankam ĝi ankaŭ povas esti rafinita.) = NEFORMALA MOD(AĴ)O; LIBERVESTARO; LEĜERA MOD(AĴ)O

MODA CIRCULAR (Tendência em que roupas são desenhadas para durar e ser recicladas. // Tendenco en kiu vestaĵoj estas elpensitaj por daŭri longe kaj esti recikligataj.) = LONGEDAŬRIGA / RECIKLIGA VEST-MODO

MODO OFFLINE (Prática de se desconectar totalmente da rede para fins de saúde mental. // Ago tute malkonektiĝi de la interreto favore de la mensa sano.) = SENKONEKTA MODO; (porsana) ELRETIĜO

MPOX (Anteriormente denominada, monkeypox ou varíola dos macacos: Doença infecciosa causada pelo mpox vírus que afeta seres humanos e outros animais. // Infekta malsano kaŭzita de la mpox-viruso, kiu influas homojn kaj aliajn bestojn.) = M-POKSO; SIMIA VARIOLO; SIMIA POKSO

NATIVO ALGORÍTMICO (Geração que está crescendo com a visão de mundo moldada por feeds de IA ou algoritmos. // Generacio, kiu kreskas kun mondrigardo formata de artefaritaj intelektaĵoj aŭ algoritmoj.) = ALGORITMISMA / ARTEFARIT-INTELEKTISMA DENASKULO / GENERACIULO

NEBULOSA DO CRÂNIO EXPOSTO (Nebulosa planetária localizada a cerca de 5.000 anos-luz, na constelação de Vela, famosa pelo formato curioso que lembra um cérebro dentro de um crânio. // Planeda nebulozo situanta je ĉirkaŭ 5.000 lumjaroj, en la konstelacio Vela, fama pro sia kurioza formo, kiu similas al cerbo interne de kranio.) = NEBULOZO DE LA NEKOVRITA KRANIO

NERVO VAGO (Ou nervo pneumogástrico, ou, cientificamente, Nervus vagus: Maior nervo do sistema parassimpático, sendo, com o homólogo contralateral, o décimo par de nervos cranianos. // Plej granda nervo de la parasimpatia sistemo, estanta, kune kun la kontraŭflanka homologo, la deka paro de la kraniaj nervoj.) = VAGO; VAGA NERVO

NEURITO (Ou processo neuronal: Qualquer projeção do corpo celular de um neurônio, podendo tal projeção ser tanto um axônio quanto um dendrito. // Ĉiu elstaraĵo de la ĉelkorpo de neŭrono, povanta tia projekciaĵo esti aŭ aksono aŭ dendrito.) = NEURITO

NEUROMARKETING (Uso de neurociência para entender o comportamento do consumidor. // Uzado de la neŭroscienco por kompreni la konduton de la konsumantoj.) = NEŬROMERKATIKO

NÔMADE SOLAR (Pessoa que viaja e trabalha usando apenas energia solar e internet via satélite. // Persono, kiu vojaĝas kaj laboras uzante nur sunenergion kaj interreton per satelito.) = ĈIELENERGIUZA NOMADO

PADRÃO (Algo visto ou repetido com certa regularidade dentro de um conjunto ou série de dados. // Io vidata aŭ ripetata kun certa reguleco ene de aro aŭ serio de datumoj.) = RIPETAĴO; REGULAĴO

PEDIR DE VOLTA (Algo dado ou emprestado. // Io donita aŭ pruntedonita, petata reen.) = PETI RETURNE / REDONE; REPETI

PINHATA (Recipiente decorativo, geralmente feito de papel machê ou papelão, recheado com doces, brinquedos ou confetes, muito popular em festas de aniversário, sendo que a brincadeira, que se assemelha a quebra-pote, quebra-panela ou bexigão, consiste em suspender o objeto e, com os olhos vendados, tentar quebrá-lo com um bastão para liberar as surpresas. // Dekora ujo, ĝenerale farita el papermaĉaĵo aŭ kartono, plenigita per dolĉaĵoj, ludiloj aŭ konfetoj, tre populara en naskiĝtagaj festoj; la ludo, simila al poto-rompo, kaserolo-rompo aŭ granda balono, konsistas en pendigi la objekton kaj, kun okulbendo, provi rompi ĝin per bastono por liberigi la surprizojn.) = BATSUKERAĴUJO; FRAPPOTO; DOLĈAĴ-KAŜUJO; PINJATO

PINHEIRO BRISTLECONE (Ou pinheiro-de-cerdas: Nome comum de três espécies de pinheiros (família Pinaceae, gênero Pinus, subseção Balfourianae), bem longevas e altamente resilientes a condições climáticas adversas e solos ruins, sendo uma das três espécies, a Pinus longaeva, a árvore mais antiga da Terra, com mais de 4.800 anos. // Komuna nomo de tri specioj de pinoj (familio Pinaceae, genro Pinus, subsekcio Balfourianae), tre longvivaj kaj tre rezistemaj al malfavoraj klimataj kondiĉoj kaj malriĉaj grundoj, inter kiuj Pinus longaeva estas la plej maljuna arbo de la Tero, kun pli ol 4.800 jaroj.) = BRISTLEKONA PINO

POR EXTENSO (Forma de escrever números, datas ou abreviaturas utilizando palavras em vez de algarismos (ex.: “cinco” em vez de “5”) ou evitando abreviaturas e siglas (ex.: “Sociedade Anônima” em vez de “S.A.”). // Formo skribi nombrojn, datojn aŭ mallongigojn per vortoj, anstataŭ ciferoj (ekz.: “kvin” anstataŭ “5”), aŭ evitante mallongigojn kaj siglojn (ekz.: “Akcia Societo” anstataŭ “S.A.”).) = LITERSKRIBE; PLENSKRIBE; TUTSKRIBE; TUTLITERE

POSTERGAR (Adiar, atrasar ou deixar para depois uma tarefa, decisão ou compromisso. // Prokrasti, malfruigi aŭ lasi por poste taskon, decidon aŭ devontigon.) = PROKRASTI; REAGENDI; (Colocar algo em segundo plano, desprezar ou menosprezar. // Meti ion en duan planon, malŝati aŭ malpliestimi.) = PRETERLASI; NEGLEKTI; MALATENTI; IGNORI; (Não realizar uma ação no tempo devido. // Ne fari agon en la ĝusta tempo.) = POSTPLANIGI; REPLANI; MALPRIORITATIGI; PRETERATENTI

PROCARIONTES (Organismos unicelulares que não possuem o nível de complexidade interna associada aos eucariotas, e em particular não possuem núcleo nem mitocôndria. // Unuĉelaj organismoj, kiuj ne havas la internan kompleksecon asociitan kun eŭkariotoj kaj precipe ne havas kernon nek mitokondriojn.) = PROKARIOTOJ

PROFLIGAR (Derrotar, combater ou destruir, verbo frequentemente utilizado em contextos formais ou literários para indicar a ação de vencer algo ou alguém de forma decisiva. // Venki, kontraŭbatali aŭ detrui; verbo ofte uzata en formalaj aŭ literaturaj kuntekstoj por indiki la agon decide superi ion aŭ iun.) = VENKI; DISFURIOZI; DISVENKI; NENIIGI; KONDAMNI; SEVERE KRITIKI; VIPOFORMI; RUINIGI; DETRUI

QUEBRACHO (Nome comum em espanhol para descrever espécies de árvores de madeira muito duras (densidade 0,9–1,3)). // Komuna nomo en la hispana por priskribi speciojn de arboj kun tre malmola ligno (denseco 0,9–1,3).) = KEBRAĈO

ROTATIVO DO CARTÃO DE CRÉDITO (É uma modalidade de crédito acionada automaticamente quando você não paga o valor total da fatura até o vencimento. Em vez de quitar tudo, você paga qualquer valor entre o “mínimo” e o total, e o restante é empurrado para o mês seguinte com a incidência de juros altíssimos. // Ĝi estas kreditmodalo aktivigita aŭtomate kiam vi ne pagas la tutan valoron de la fakturo ĝis la limdato. Anstataŭ pagi ĉion, vi pagas iun ajn sumon inter la “minimumo” kaj la totalo, kaj la cetero estas ŝovata al la sekva monato kun tre altaj interezoj.) = ROTACIA REKREDITO; PARTA PAGO DE KREDITKARTO; PROKRASTITA DEBETPAGO

SAARAUÍS (Ou sarauís, saarauis, sarauis, sarauitas ou sarauítas: Grupo étnico autóctone do Saara Ocidental. // Aŭtoktona etna grupo de Okcidenta Saharo.) = OKCIDENTSAHARANOJ; SAHARANOJ; SAHARAŬOJ

SAIR DE MÃOS ABANANDO (Fracassar em uma tentativa de obter algo, saindo de um lugar sem o que se buscava ou pretendia ganhar. // Malsukcesi en provo akiri ion, forirante de loko sen tio, kion oni serĉis aŭ esperis gajni.) = FORIRI KUN MALPLENAJ MANOJ; REVENI KUN NENIO; FIASKI; MALSUKCESI; RESTI LEKANTE LA FINGROJN

SARTORIAL (Referente a alfaiate. // Rilata al tajloro.) = TAJLOR(EC)A; (referente à moda digital e skins para avatares) CIFERECE TAJLORECA; LAŬMEZURA; PERSONECIGITA

SEGURANÇA QUÂNTICA (Novos métodos de criptografia para resistir a ataques a computadores quânticos. // Novaj metodoj de kriptografio por rezistigi atakojn kontraŭ kvantumaj komputiloj.) = KVANTUMA SEKURECO

SÍNDROME DO PIRIFORME (Doença neuromuscular caracterizada pela compressão (encarceramento) do nervo ciático pelo músculo piriforme, causando dor, formigamento e dormência nas nádegas e ao longo do trajeto do nervo ciático pela perna, muitas vezes agravadas ao se sentar ou correr. // Neŭromuskola malsano karakterizita per kunpremo (enkaptiĝo) de la iskia nervo fare de la piriforma muskolo, kaŭzante doloron, formikadon kaj sensentemon en la gluteoj kaj, laŭ la vojo de la iskia nervo en la kruro, ofte pligravigata dum sido aŭ kuro.) = SINDROMO DE PIRIFORMO

SOBERANIA DE DADOS (Direito de países e indivíduos controlarem seus próprios dados digitais. // Rajto de landoj kaj individuoj regi siajn proprajn ciferecajn datumojn.) = DATENA / DATUMA SUVERENECO

SUSTENTABILIDADE REGENERATIVA (Práticas que não apenas preservam, mas recuperam o ecossistema. // Faroj, kiuj ne nur konservas, sed ankaŭ revivigas la ekosistemon.) = DAŬRIG-REGENERA PRAKTIKADO / AGADO / PROCEDADO

TELEPRESENÇA (Tecnologia que permite sentir-se presente em um local remoto via robô ou VR. // Tekniko, kiu ebligas al oni senti sin ĉeestanta en fora loko, per roboto aŭ virtuala realeco.) = TELEĈEESTO; KVAZAŬĈEESTO; ŜAJNA ĈEESTO; ĈEESTOSENTO

TRABALHO FANTASMA (Tarefas invisíveis feitas por humanos para corrigir erros de IAs. // Nevideblaj taskoj farataj de homoj por korekti erarojn de artefaritaj intelektaĵoj.) = KAŜITA KOREKTA LABORO

TURISMO REGENERATIVO (Viagens que buscam deixar o destino melhor do que estava antes. // Turismaj vojaĝoj, kiuj celas lasi la vizitatajn lokojn aŭ mediojn pli bonaj ol antaŭe.) = REGENERA / MEDIPLIBONIGA TURISMO

URBANISMO TÁTICO (Intervenções rápidas e de baixo custo para melhorar espaços públicos. // Rapidaj kaj malmultekostaj intervenoj por plibonigi publikajn spacojn.) = URBANIZA EKPLIBONIGO / INTERVENETO

VENCER A DISTÂNCIA (Superar de alguma forma barreiras espaciais, para viabilizar encontros físicos ou virtuais. // Iel superi spacajn barojn por ebligi fizikajn aŭ virtualajn renkontiĝojn.) = SUPERI / TRANSPONTI / NULIGI LA DISTANCON

VICARICÍDIO (Crime de matar filhos ou dependentes com o objetivo específico de causar sofrimento e atingir psicologicamente a mãe. // Krimo mortigi filon aŭ dependanton, kun la specifa celo kaŭzi suferon kaj psikologie atingi la patrinon.) = VENĜA PATRINATAKO PER FILOMURDO; PATRINSUFERIGA FILOMURDO

XENOESTROGÊNIOS (Substâncias químicas exógenas (externas ao corpo) que possuem uma estrutura molecular semelhante à do estrogênio natural, o que permite que eles “imitem” ou interfiram na ação desse hormônio no organismo, fazendo parte de um grupo maior chamado disruptores endócrinos, capazes de desregular o equilíbrio hormonal. // Ekzogenaj kemiaj substancoj (eksteraj al la korpo), kiuj havas molekulan strukturon similan al tiu de natura estrogeno, kio ebligas al ili “imiti” aŭ influi la agadon de tiu hormono en la organismo, estanta parto de pli granda grupo nomata endokrinaj perturboj, kapablaj malreguligi la hormonan ekvilibron.) = KSENOESTROGENOJ

ZAIDISMO (corrente dissidente, bastante antiga, do xiismo, atualmente com presença majoritária apenas no norte do Iémen. // Tre antikva disidenta branĉo de ŝijaismo, nuntempe kun plimulta ĉeesto nur en la norda Jemeno.) = ZAJDISMO

ZAIDITAS (Sectários do zaidismo. // Sekvantoj de zaidismo.) = ZAJDISTOJ