REFERÊNCIAS: ESPERANTO PORTUGUÊS PORTUGALA DICIONÁRIO VORTARO GLOSSÁRIO GLOSARO TERMINARO TRADUZIR
ABLAÇÃO PERCUTÂNEA POR RADIOFREQUÊNCIA (Procedimento médico minimamente invasivo que utiliza o calor para destruir tecidos anômalos, como tumores malignos, nódulos benignos ou vias elétricas cardíacas incorretas. // Minimume invada medicina proceduro, kiu uzas varmon por detrui nenormalajn histojn, kiel malignajn tumorojn, benignajn nodulojn aŭ malĝustajn korajn elektrajn vojojn.) = TRAHAŬTA RADIOFREKVENCA ABLACIO
AÇO CORTEN (Subtipo do aço patinável, cuja composição contém certos elementos (como o cobre, o crómio, o níquel, o fósforo, entre outros), que lhe melhoram as propriedades anticorrosivas e, por conseguinte, o tornam mais resistente à corrosão atmosférica, com uma camada de óxido de cor avermelhada conhecida como pátina, que atua como uma barreira protetora que impede o avanço da ferrugem interna, eliminando a necessidade de pintura. // Subtipo de patiniĝema ŝtalo, kies konsisto enhavas certajn elementojn (kiel kupro, kromo, nikelo, fosforo, inter aliaj), kiuj plibonigas ĝiajn kontraŭkorodajn ecojn kaj, sekve, faras ĝin pli rezista al atmosfera korodo, kun ruĝeta oksida tavolo konata kiel patino, kiu funkcias kiel protekta baro, kiu malhelpas la pliiĝon de interna rusto, forigante la bezonon de farbado.) = KORTEN-ŜTALO; PATINA / VETERREZISTA / KORTENA ŜTALO
ACRONIA (Gênero botânico pertencente à família das orquídeas (Orchidaceae). // Botanika genro apartenanta al la familio de la orkideoj.) = AKRONIO
AGEÓTIPO (Padrão biológico que determina como o corpo de cada pessoa envelhece a partir de certos órgãos. // Biologia modelo, kiu determinas, kiel la korpo de ĉiu homo maljuniĝas ekde certaj organoj.) = MALJUNIĜ-TIPO
ALIENÍGENAS CINZENTOS (Ou Greys, ou grays: supostos seres extraterrestres predominantes na cultura popular e na ufologia, recorrentes em relatos de abduções, sendo caracterizados por corpos pequenos, pele cinzenta, cabeças desproporcionalmente grandes e grandes olhos negros amendoados. // Supozataj eksterteraj estaĵoj superregantaj en la popola kulturo kaj en la nifologio, oftaj en raportoj pri forkaptadoj, karakterizataj per malgrandaj korpoj, griza haŭto, misproporcie grandaj kapoj kaj grandaj nigraj migdalformaj okuloj.) = GRIZAJ EKSTERTERULOJ; GRIZULOJ; ZETA-RETIKULANOJ
ANIDROBIOSE (Ou vida sem água: estado de dormência extrema onde um organismo elimina quase toda a água do corpo, suspendendo seu metabolismo para sobreviver à seca. // Aŭ vivosenakva: stato de ekstrema dormado, kie organismo forigas preskaŭ la tutan akvon de la korpo, suspendante sian metabolismon por supervivi al la sekeco.) = ANHIDROBIOZOANTIMANICOMIAL (Relativo ao conjunto de práticas, teorias e políticas que combatem o isolamento asilar e defendem o tratamento de transtornos mentais em liberdade. // Rilata al la aro de praktikoj, teorioj kaj politikoj, kiuj kontraŭbatalas azilan izolitecon kaj defendas la traktadon de mensaj perturboj en libero.) = KONTRAŬPSIKIATRIA / KONTRAŬIZOLIGAANTIRRACISTA (Diz-se de ou postura, prática ou política institucional voltada ao combate ativo, desconstrução e eliminação do racismo. // Pri sinteno, praktiko aŭ institucia politiko direktita al la aktiva kontraŭbatalo, malkonstruo kaj forigo de rasismo.) = KONTRAŬRASISMA
APOFENIA (Viés cognitivo que leva o cérebro a enxergar padrões, conexões ou significados em dados, eventos ou estímulos totalmente aleatórios, sendo um fenômeno cognitivo natural que funciona como uma espécie de “falso positivo” do nosso cérebro ao tentar decifrar o desconhecido. // Misrekona interpret-procezo, kiu igas la cerbon vidi kutimajn atendaĵojn, koneksaĵojn aŭ signifojn en datumoj, eventoj aŭ stimuloj tute hazardaj, estante natura rekona fenomeno, kiu funkcias kiel speco de “falsa pozitiva informo” de nia cerbo, kiam ĝi provas deĉifri la nekonaton.) = APOFENIO
ARISTOLÓQUIA (ou Aristolochia: gênero de plantas com flor, pertencente à subfamília Aristolochioideae da família das Aristolochiaceae, que agrupa mais de 500 espécies. // Genro de florplantoj, apartenanta al la subfamilio Aristolochioideae, de la familio Aristolochiaceae, kiu kunigas pli ol 500 speciojn.) = ARISTOLOKIO
ARTE SACRA (Toda produção artística qualificada e destinada ao culto sagrado. // Ĉia arta produktaĵo kvalifikita kaj destinita al spirituala kulto.) = RELIGIA / SPIRITUALA ARTO
ASTROBIOLOGIA (Ramo científico interdisciplinar que estuda a origem, evolução, distribuição e o futuro da vida no universo. // Interfaka scienca branĉo, kiu studas la originon, evoluon, distribuadon kaj estontecon de la vivo en la universo.) = ASTROBIOLOGIO
ATESTADO DE COMPARECIMENTO (Documento emitido por uma instituição (médica, de ensino ou jurídica) que comprova que o cidadão esteve presente naquele local durante um período específico do dia. // Dokumento donita de institucio (medicina, instrua aŭ jura), kiu atestas, ke civitano ĉeestis en tia loko dum specifa periodo de la tago.) = PRIĈEESTA ATEST(IL)O
ATOPIA (Predisposição a reações de hipersensibilidade tipo 1 (respostas alérgicas). // Predispozicio al hipersentemaj reagoj de tipo 1 (alergiaj respondoj).) = ATOPIO
AZILIENSE (Ou Aziliano: relativa ou pertencente à cultura e indústria de ferramentas do período Epipaleolítico / Mesolítico (transição da Idade da Pedra). // Rilata aŭ apartenanta al la kulturo kaj ilindustrio de la epipaleolitika / mezolitika periodo (transiro de la Ŝtonepoko). ) = AZILA; AZILANO
BALA PERDIDA (Ocorrência típica das grandes cidades na qual uma pessoa ou animal é atingido por um disparo acidental ou negligente de arma de fogo durante fogo cruzado ou tiroteio. // Tipa okazaĵo de grandaj urboj, en kiu homo aŭ besto estas trafita de hazarda aŭ nezorga pafo el pafarmilo dum interpafado.) = VAGANTA / MISFLUGA KUGLO
BEJAS (Grupo étnico cuxita que habita o Sudão e partes da Eritreia e do Egito. // Kuŝida etna grupo, kiu loĝas en Sudano kaj en partoj de Eritreo kaj Egiptio.) = BEĜAOJ
BENBEN (Na mitologia egípcia, especificamente na tradição de Heliópolis: monte que surgiu a partir das águas primordiais (Nu), e sobre a qual o deus criador Atum assentou-se para dar início à vida e à criação. // Monto, kiu aperis el la praaj akvoj (Nu), kaj sur kiu la kreinto-dio Atumo sidiĝis, por komenci la vivon kaj la kreadon.) = PRAEKZISTA MONTO
BIOPSIAR (Ato médico ou cirúrgico de realizar uma biópsia, colhendo amostras de tecidos para análise laboratorial. // Medicina aŭ kirurgia procedo fari biopsion, prenante histan muestron por laboratorio-analizo.) = BIOPSII
BOROROS (Ou otuques, bororós, coxiponé, araripoconé, araés, cuiabá, coroados, porrudos e boe (autodenominação): povo indígena que habita os estados de Mato Grosso e Goiás, no Brasil, e também a Bolívia, e que falam a língua bororo, autodenominada boe wadáru, que pode pertencer ao tronco linguístico macro-jê. // Indiĝena popolo, kiu loĝas en la ŝtatoj Mato-Grosso kaj Gojaso, en Brazilo, kaj ankaŭ en Bolivio, kaj kiu parolas la bororan idiomon, memnomatan boe wadáru, kiu povas aparteni al la makro-ĵea lingva trunko.) = BOROROJ
BRIFAR (Transmitir ou receber instruções, resumos e informações essenciais para a execução de uma determinada tarefa, sendo um termo corporativo amplamente utilizado em áreas como publicidade, marketing, eventos e design. // Transdoni aŭ ricevi instrukciojn, resumojn kaj esencajn informojn por la plenumo de difinita tasko, estante entreprena termino vaste uzata en kampoj kiel reklamado, merkatiko, eventoj kaj dezajno.) = GVIDINSTRUI; CELINSTRUI; INSTRUKCII; KONFORME INFORMI; RESUMI TASKON; SKIZI PLANON
CABOTINO (Ator de teatro de segunda categoria ou um comediante ambulante, cujo desempenho é considerado histriônico ou de pouca qualidade. // Duaklasa teatra aktoro aŭ vaganta komedianto, kies prezento estas konsiderata histriona aŭ malbonkvalita.) = AKTORAĈO; KOMIKISTAĈO
CATÓLICO PRATICANTE (Pessoa batizada que aceita os dogmas da fé católica e busca viver ativamente de acordo com a doutrina, a moral católica e os cinco preceitos (missa aos domingos, confissão anual, comunhão pascal, jejum e abstinência e dízimo). // Baptita persono, kiu akceptas la dogmojn de la katolika fido kaj klopodas aktive vivi laŭ la doktrino, la katolika moralo kaj la kvin preskriboj (dimanĉa meso, ĉiujara konfeso, paska komunio, fastado kaj abstinado kaj dekonaĵo). ) = PRAKTIKANTA / FIDELA / DEVOTA / FERVORA / SINDEDIĈA / SINDONEMA KATOLIKO
CAUNAS (Segunda maior cidade da Lituânia e antiga capital temporária do país, situando-se na confluência dos dois maiores rios lituanos, o Nemunas e o Neris, e próxima à Laguna de Caunas, a maior do país. // Dua plej granda urbo de Litovio kaj iama provizora ĉefurbo de la lando, situanta ĉe la kunfluejo de la du plej grandaj litovaj riveroj - Nemunas kaj Neris, kaj proksima de la Laguno de Kaŭno, la plej granda de la lando.) = KAŬNO (VIKIPEDIO); KOVNO (PIV)
CAVALO FRÍSIO (Ou frisão: raça de cavalos de cor negra originária da Frísia, caracterizado por se um animal de temperamento dócil e fisicamente bastante robusto, sendo criado principalmente na Frísia, litoral norte dos Países Baixos, de onde se origina seu nome. // Raso de nigraj ĉevaloj devena el Frislando, karakterizata kiel besto kun milda temperamento kaj sufiĉe fortika korpo, bredita ĉefe en Frislando, norda marbordo de Nederlando, de kie devenas ĝia nomo.) = FRISA ĈEVALO
CLIMATIZADOR DE AR (Ou climatizador evaporativo: aparelho de ventilação que resfria e umidifica o ambiente por meio da evaporação da água. // Ventolaparato, kiu malvarmigas kaj humidigas la ĉirkaŭaĵon per vaporiĝo de akvo.) = VAPOR-FREŜIGILO; AERHUMIDIGILO
CONCRETO COMPACTADO A ROLO (Tecnologia de pavimentação sustentável e de alta resistência, que utiliza concreto seco (sem slump) compactado por rolos e baixo consumo de cimento, aplicado e compactado com equipamentos similares aos da pavimentação asfáltica, ideal para tráfego intenso. // Daŭripova kaj altrezista pavimiga tekniko, kiu uzadas sekan betonon (sen sulk-testo de betono) kompaktigitan per ruliloj kaj kun malalta konsumo de cemento, aplikatan kaj kompaktigatan per ekipaĵoj similaj al tiuj de asfalta pavimado, ideala por intensa trafiko.) = RUL-KOMPAKTIGITA BETONO; RULPREMITA BETONO; PREM-BETONO
CONTA CONJUNTA (Conta bancária movimentada por duas ou mais pessoas, sendo muito utilizada por casais, familiares ou sócios. // Banka konto uzata de du aŭ pli da personoj, tre ofte uzata de geedzoj, familianoj aŭ kompanianoj.) = KOMUNA KONTO
CONTUBÉRNIO (Vida em comum, coabitação ou convivência íntima sob o mesmo teto. // Komuna vivo, kunloĝado, aŭ intima kunvivado sub sama tegmento.) = KUNVIVEJO; KUNLOĜEJO; (Forte camaradagem. // Forta kamaradeco.) = INTIMA KUNULARO / AMIKARO; (Relação amorosa sem casamento formal (concubinato). // Ama rilato sen formala geedzeco.) = KONKUBECO; (Menor unidade do exército romano, composta por oito legionários que partilhavam a mesma tenda. // Plej malgranda unuo de la romia armeo, konsistanta el ok legianoj, kiuj dividis la saman tendon.) = KONTUBERNIO
CRIPTOBIOSE (Ou anabiose: estado metabólico reversível, no qual um organismo praticamente suspende suas funções vitais para sobreviver a condições ambientais extremas, como a falta de água, temperaturas muito baixas ou elevadas, ausência de oxigênio, entre outras, permitindo que alguns organismos resistam por longos períodos, até que o ambiente se torne novamente favorável. // Rekomencebla metabola stato, en kiu organismo preskaŭ interrompas siajn vivfunkciojn, por transvivi al ekstremaj mediaj kondiĉoj tiaj, kiaj manko de akvo, tre malaltaj aŭ altaj temperaturoj, foresto de oksigeno, inter aliaj, ebligante al kelkaj organismoj rezisti dum longaj periodoj, ĝis la medio fariĝas denove favora.) = KRIPTOBIOZO; ANABIOZO
DIDASCÁLIA (Ou rubrica: conjunto de indicações cênicas e instruções que o autor de um texto teatral insere na obra para guiar os atores, diretores e a equipe técnica. // Aro de scenaj indikoj kaj instrukcioj, kiujn la aŭtoro de teatra teksto enmetas en la verkon, por gvidi la aktorojn, reĝisoron kaj la teknikan teamon.) = SCENINDIKO; DIDASKALIO; KLARIGA TEKSTO; AŬTORA RIMARKO
DIGISSEXUALIDADE (Atração sexual e o estabelecimento de relacionamentos românticos ou eróticos mediados ou focados na tecnologia, como inteligências artificiais, chatbots, avatares ou robôs sexuais. // Seksa altiro kaj starigo de romantikaj aŭ erotikaj rilatoj perataj aŭ fokusigitaj al teknikaĵoj, kiel artefaritaj intelektaĵoj, babilrobotoj, avataroj aŭ seksaj robotoj.) = ROBOTSEKSECO; ROBOTSEKSEMO
DISCIPLINADO (No meio eclesial, membro que está sob medidas corretivas da igreja, por causa de pecado ou conduta considerada inadequada, geralmente com suspensão de privilégios e afastamento temporário da comunhão, visando arrependimento e restauração, não sendo apenas punição, mas um processo pedagógico e espiritual. // En la eklezia medio, membro submetita al korektaj rimedoj de la estraro, pro peko aŭ konduto konsiderata malkonvena, ĝenerale kun suspendo de privilegioj kaj provizora forigo el komuneco, celante penton kaj restarigon, ne estante nur puno, sed pedagogia kaj spirita procezo.) = PUNATO; KOREKTATO
DOCUSSÉRIE (Produção audiovisual em formato de série televisiva ou de streaming focada em fatos e relatos puramente documentais. // Aŭdvida produktaĵo en la formo de televida aŭ retelsenda serio fokusita al pure dokumentaj faktoj kaj rakontoj.) = DOKUMENTA (VIDEO)SERIO; DOKUSERIO
ENCÍCLICA (Ou carta encíclica: comunicação escrita oficial enviada pelo Papa aos bispos, clérigos e fiéis católicos de todo o mundo, com o objetivo de orientar a Igreja sobre temas doutrinários, morais ou sociais. // Oficiala skriba komunikado sendita de la Papo al episkopoj, klerikoj kaj katolikaj sekvantoj de la tuta mondo, kun la celo gvidi la Eklezion pri doktrinaj, moralaj aŭ sociaj temoj.) = ENCIKLIKO
ENERGIA SOLAR FOTOVOLTAICA DE CONCENTRAÇÃO (Tipo de concentrador de energia solar fotovoltaica que utiliza lentes, espelhos curvados e outros tipos de ópticas para concentrar uma grande quantidade de radiação solar numa pequena área de células fotovoltaicas para gerar eletricidade. // Tipo de koncentrado de suna fotovolta energio, kiu uzadas lensojn, kurbajn spegulojn kaj aliajn optikaĵojn, por koncentri grandan kvanton da suna radiado sur malgranda areo de fotovoltaj ĉeloj, por generi elektron.) = FOTOVOLTA SUNENERGIA KONCENTRADORO
EPIGENOMA (Conjunto de compostos químicos e marcas estruturais no DNA que instruem o genoma sobre como se comportar. // Aro de kemiaj kombinaĵoj kaj strukturaj markoj en DNA, kiuj instruas la genomon pri tio, kiel konduti.) = EPIGENOMO
ESPECTRÓGRAFO (Instrumento que dispersa a luz de um objeto em seus comprimentos de onda componentes para que possa ser analisado e registrado por meio de uma fotografia. // Instrumento kiu disigas la lumon de objekto en ĝiajn komponantajn ondolongojn, por ke ĝi povu esti analizita kaj registrita per foto.) = SPEKTROGRAFO
ESTEATOSE (Ou transformação gordurosa, ou lipidose: degeneração caracterizada pelo acúmulo anormal e reversível de lipídeos no citoplasma de células parenquimatosas, hepatócitos e fibras do miocárdio. // Degenero karakterizata per nenormala kaj nuligebla amasiĝo de lipidoj en la citoplasmo de parenkimaj ĉeloj, hepatocitoj kaj miokardiaj fibroj.) = STEATOZO; GRASA ŜANĜO
EUDAIMONIA (Ou eudemonia: termo grego que significa “o estado de ser habitado por um daimon do bem”, correspondente ao conceito de felicidade ou ao estado de plenitude do ser. // Greka termino signifanta “la staton esti loĝata de bona dajmono”, responda al la koncepto de feliĉo aŭ al la stato de pleneco de la estulo.) = EŬDAJMONIO; EŬDEMONIO
EXOSSOMA (Ou complexo do exossoma, complexo PM/Scl: complexo proteico multienzimático envolvido em diferentes passos do processamento e degradação de vários tipos de moléculas de ARN (ácido ribonucleico), através da sua atividade exonucleolítica. // Multienzima proteina komplekso estanta en diversaj paŝoj de la procezado kaj degradado de diversaj tipoj de RNA-molekuloj, per sia eksonukleoliza aktiveco.) = EKSOSOMO
EXPOSOMA (Ou expossoma: conceito usado para descrever exposições ambientais que um indivíduo enfrenta ao longo da vida, e como essas exposições impactam a biologia e a saúde. // Koncepto uzata por priskribi mediajn interagojn, kiujn individuo frontas dum la vivo, kaj kiel tiuj interagoj influas la biologion kaj la sanon.) = EKSPOSOMO
FLOGISTO (Substância hipotética criada no fim do século XVII para explicar o fenômeno da combustão e da oxidação de materiais. // Hipoteza substanco kreita fine de la 17-a jarcento por klarigi la fenomenon de brulado kaj oksidiĝo de materialoj.) = FLOGISTO
GLACIAÇÃO WÜRMS (Ou Idade do Gelo, Glaciação Wisconsin, Würmiano ou Laurenciano: último episódio de glaciação da Terra registrado durante a presente idade geológica. // Lasta epizodo de glaciejiĝo de la Tero registrita dum la nuna geologia epoko.) = LASTA GLACIEPOKO; VURMO-GLACIEPOKO; VISKONSINA GLACIEPOKO; LAŬRENCA GLACIEPOKO
GRAZ (Capital da Estíria e segunda maior cidade da Áustria, sendo conhecida como a "Cidade dos Contrastes", porque combina um centro histórico medieval (Patrimônio Mundial da UNESCO) com arquitetura futurista e uma excelente cena gastronômica. // Ĉefurbo de Stirio kaj dua plej granda urbo de Aŭstrio, estante konata kiel la "Urbo de la Kontrastoj", ĉar ĝi kombinas mezepokan historian centron (Monda Heredaĵo de Unesko) kun futurisma arkitekturo kaj bonega gastronomia ejaro.) = GRAZO
GUARIROBA (Ou gueroba (nome científico: Syagrus oleracea): palmeira nativa do Cerrado brasileiro, famosa por produzir um palmito de sabor amargo muito apreciado na culinária regional, especialmente em Goiás e Minas Gerais. // Palmo el la brazila Cerado, fama pro tio, produkti palmkernon kun amara gusto tre ŝatatan en la regiona kuirarto, precipe en Gojaso kaj Minas-Ĝerajso.) = MALDOLĈA PALMOMEDOLO; GVARIROBO
GUILDA (Historicamente, associação de artesãos ou comerciantes na Idade Média, sendo hoje um termo amplamente utilizado no universo dos jogos eletrônicos (games) e na cultura pop. // Historie, asocio de metiistoj aŭ komercistoj en la Mezepoko, kaj hodiaŭ vaste uzata termino en la universo de elektronikaj ludoj kaj en la popkulturo.) = GILDO
GURKHAS (Ou Gorkhas: soldados de elite originários do Nepal e do norte da Índia, reconhecidos globalmente por sua bravura formidável, lealdade inabalável e histórico militar de mais de 200 anos servindo as Forças Armadas britânicas e indianas. // Elitaj soldatoj el Nepalo kaj norda Barato, tutmonde rekonataj pro sia grandega braveco, neŝancelebla lojaleco kaj milita historio de pli ol 200 jaroj servantaj en la britaj kaj hindaj armitaj fortoj.) = GURKOJ
HEXAFLUORETO (Classe de compostos químicos que possuem seis átomos de flúor ligados a um átomo central, geralmente apresentando uma geometria molecular octaédrica. // Klaso de kemiaj kombinaĵoj, kiuj havas ses atomojn de fluoro ligitajn al centra atomo, ĝenerale prezentante okedran molekulan geometrion.) = SESFLUORIDO; HEKSAFLUORIDO
ILHA DE TROMELIN (Pequeno território francês no Oceano Índico, situado entre Madagascar e a Reunião, sendo famosa historicamente pelo naufrágio do navio Utile, em 1761, onde escravos malgaxes sobreviveram por 15 anos. // Malgranda franca teritorio en la Hinda Oceano, situanta inter Madagaskaro kaj Reunio, historie fama pro la pereo de la ŝipo Utile en 1761, kie madagaskaraj sklavoj postvivis dum 15 jaroj.) = INSULO TROMELINO
INFODEMIA (Excesso de informações, muitas vezes imprecisas ou falsas, que se propagam rapidamente dificultando o acesso a orientações confiáveis. // Troo da informoj, ofte malprecizaj aŭ falsaj, kiuj rapide disvastiĝas, malfaciligante la prenon de fidindaj sciigoj.) = INFODEMIO
JANSKY (Unidade usada em Astronomia para medir densidade de fluxo. // Unuo uzata en astronomio por mezuri fludensecon.) = ĴANSKO
KIKONGO (Ou quicongo, quiconga, língua conga: língua falada pelo povo congo no norte da República de Angola, nas províncias de Cabinda, do Uíge, do Zaire e em parte do Cuanza-Norte, onde possui o estatuto de língua nacional, e também na região do baixo Congo, na República Democrática do Congo e nas regiões limítrofes da República do Congo, sendo também falada por alguns povos do Gabão. // Lingvo parolata de la konga popolo en la nordo de la Respubliko Angolo, en la provincoj Kabindo, Uigo, Zajro kaj en parto de Norda Kuanzo, kie ĝi havas la statuson de nacia lingvo, kaj ankaŭ en la regiono de la malsupra Kongo, en la Demokratia Respubliko Kongo kaj en la limregionoj de la Respubliko Kongo, estanta ankaŭ parolata de kelkaj popoloj de Gabono.) = LA KONGA / KIKONGA (LINGVO)
LICENÇA MÉDICA (Afastamento remunerado do trabalho por motivos de saúde (doença ou acidente). // Pagata forrestado disde la laboro pro sanaj kialoj (malsano aŭ akcidento). ) = (KURACISTA) SENLABORIGA FORDEVIGO
LUDISMO (Ou luddismo: movimento de trabalhadores ingleses do ramo de fiação e tecelagem, ativo no início do século XIX, nos primórdios da Revolução Industrial, e que se notabilizou pela destruição de máquinas como forma de protesto. // Movado de anglaj laboristoj de la ŝpinada kaj teksada branĉo, aktiva komence de la 19-a jarcento, en la fruaj tempoj de la Industria Revolucio, kaj kiu famiĝis pro la detruado de maŝinoj kiel formo de protesto.) = LUDDISMO
LUDISTA (Pessoa que se opõe à tecnologia moderna, à industrialização intensa ou à automação. // Homo, kiu kontraŭas la modernan teknikaron, intensan industriigon aŭ aŭtomatigon.) = LUDDISTO
LUNÁTICO (Substantivo usado para descrever alguém excêntrico, distraído, com mudanças repentinas de humor. // Substantivo uzata por priskribi iun ekscentran, distriĝeman, kun subitaj humorŝanĝoj.) = LUNATIKO; (Alguém considerado louco, aluado, maluco, excêntrico, amalucado e sonhador, que vive “no mundo da lua”. // Iu konsiderata freneza, kapricema, ekscentra, iom sensencema kaj revema, kiu vivas “en la mondo de la luno”.) = FRENEZULO; HALUCINEMULO; FOLULO; LUNULO; REVEMULO; EKSCENTRULO; STRANGULO; BIZARULO
MACAÚBA (Ou Acrocomia aculeata (nome científico), macaíba, boicaiuva, macaúva, coco-de-catarro, coco-baboso, coco-de-espinho, coco-macaúba, macajuba, macaibeira, macajá, mucajá, mocajá, chiclete-de-baiano, chiclete cuiabano, bocaiúva, macacauba, macaibeira, mucaia, mucaja e mucajaba: palmeira nativa brasileira amplamente distribuída pelo Cerrado e outras regiões, famosa por seus longos espinhos no tronco e por seu imenso potencial econômico e sustentável, principalmente por seu óleo. // Brazila palmo vaste disa sur la Cerado kaj aliaj regionoj, fama pro siaj longaj dornoj sur la trunko kaj pro sia grandega ekonomia kaj daŭripova potencialo, ĉefe kaŭze de sia oleo.) = AKROKOMIO PIKILA; AKROKOMIO AKULEATA; MAKAUBO; MAKAUBA PALMO; PIKILHAVA PALMO; DORNOPALMO
MACROPINNA MICROSTOMA (Ou peixe fantasma, peixe telescópio ou peixe olho-de-barril: única espécie de peixe inserida no gênero Macropinna, pertencente à família Opisthoproctidae, tendo ficado mundialmente famoso por possuir uma cabeça completamente transparente e olhos tubulares verdes e brilhantes que conseguem girar dentro do próprio crânio. // Sola fiŝspecio el la genro Macropinna, apartenanta al la familio Opisthoproctidae, tutmonde fama pro tio, ke ĝi havas tute travideblan kapon kaj brilajn verdajn tubformajn okulojn, kiuj povas turniĝi ene de la propra kranio.) = BARELOKULA FIŜO; MAKROPINO
MACUA (Ou emacua: principal língua nativa de Moçambique, pertencente à família linguística nigero-congolesa, sendo falada por cerca de 4 milhões de pessoas do grupo étnico macua, membro do conjunto de povos bantos. // Ĉefa lingvo origina el Mozambiko, apartenanta al la niĝer-konga lingva familio, parolata de ĉirkaŭ 4 milionoj da homoj de la makua etna grupo, membro de la bantua popolaro.) = LA MAKUVA / MAKUA / EMAKUVA / EMAKUA (LINGVO)
MADEIRA DE BALSA (Árvore da espécie Ochroma lagopus da família das bombacáceas (Bombacaceae), difundida na América Central e na parte norte da América do Sul, sendo também cultivada na África e na Ásia, sendo mais leve que a cortiça, muito macia, pouco elástica, sendo difícil de trabalhar e não durável, sendo utilizada em cintos e jangadas de salvamento, boias, barcos, na fabricação de aviões, para isolamento acústico e térmico, para embalagens especiais, para amortecimento de vibrações de máquinas (bases) e outros usos. // Arbo de la specio Ochroma lagopus el la familio de bombakacoj (Bombacaceae), disa en Mez-Ameriko kaj en la norda parto de Sud-Ameriko, ankaŭ kultivata en Afriko kaj Azio, pli malpeza ol korko, tre mola, malmulte elasta, malfacile prilaborebla kaj ne daŭrema, uzata en savzonoj kaj savflosoj, buoj, boatoj, en la fabrikado de aviadiloj, por akustika kaj termika izolado, por specialaj pakadoj, por dampado de maŝinaj vibroj (bazoj) kaj por aliaj uzoj.) = BALSOLIGNO; BALSO
MAR DE SARGAÇOS (Ou mar dos Sargaços: região alongada no meio do Atlântico Norte, cercada por correntes oceânicas. // Longforma regiono en la mezo de la Norda Atlantiko, ĉirkaŭita de oceanaj fluoj.) = MARO DE SARGASOJ; SARGASA MARO
METABOLOMA (Conjunto completo de todas as pequenas moléculas e metabólitos (aminoácidos, açúcares, lipídeos) encontrados em uma célula, tecido ou organismo. // Kompleta aro de ĉiuj malgrandaj molekuloj kaj metabolitoj (aminoacidoj, sukeroj, lipidoj) trovitaj en ĉelo, histo aŭ organismo.) = METABOLOMO; METABOLITARO
METABOLÔMICA (Estudo científico que visa identificar e quantificar o conjunto de metabólitos - o metaboloma, produzidos e/ou modificados por um organismo. // Scienca studo, kiu celas identigi kaj kvantigi la aron de metabolitoj — la metabolomon — produktitajn kaj/aŭ modifitajn de organismo.) = METABOLOMIKO
METROIDVANIA (Subgênero de jogos de ação e aventura caracterizado por um grande mapa interconectado, que é inicialmente bloqueado, sendo focado em exploração não-linear e progressão guiada por utilitários. // Subĝenro de agaj kaj aventuraj ludoj karakterizata de granda interkonektita mapo, komence blokita, fokusita al nelineara esplorado kaj progresado gvidata de utilaĵoj.) = METROIDVANIO; METROIDVANIA LUDO
MICROQUIMERISMO (Presença de um pequeno número de células geneticamente distintas no corpo de um indivíduo. // Ĉeesto de malgranda nombro da genetike malsamaj ĉeloj en la korpo de individuo.) = ALIGENETIKA / ALIDEVENA ĈELARO; MIKROĤIMERISMO
MONTE CHIMBORAÇO (Estratovulcão inativo localizado nos Andes equatorianos, com 6.268 metros de altitude em relação ao nível do mar, e que tem o título de ponto mais distante do centro da Terra e o lugar mais próximo do espaço e do Sol no nosso planeta. // Neaktiva stratovulkano situanta en la ekvadoraj Andoj, kun 6268 metroj da alteco super la marnivelo, kaj kiu havas la titolon de plej fora punkto disde la centro de la Tero kaj de loko plej proksima de la spaco kaj de la Suno sur nia planedo.) = MONTO ĈIMBORAZO
MULTIÔMICA (Ou multi-ômica, ômica integrativa, panômica, pan-ômica: abordagem de análise biológica, na qual os dados consistem em múltiplas “omas”, como genoma, epigenoma, transcriptoma, proteoma, metaboloma, expossoma e microbioma. // Traktaĵo de biologia analizo, en kiu la datumoj konsistas el multoblaj “omoj”, kiel genomo, epigenomo, transkriptomo, proteomo, metabolomo, eksposomo kaj mikrobiomo.) = MULTIOMIKO; MULTOMIKO
MURUNDUM (Ou murundu: pequeno monte de terra ou elevação arredondada no relevo. // Malgranda tera monteto, aŭ rondeta elstaraĵo en la reliefo.) = TERMONTETO; GRUNDALTAĴO; GRUNDELSTARAĴO; (cupinzeiro) TERMITMONTETO; TERMITEJO
NECROPSIAR (Fazer necropsia, examinar, dissecar ou dividir um cadáver com o auxílio de instrumentos cirúrgicos, para fins de estudo anatômico ou para determinar a causa da morte. // Fari nekropsion, ekzameni, dissekci aŭ disigi kadavron helpe de kirurgiaj instrumentoj, por anatomia studo, aŭ por determini la mortokaŭzon.) = NEKROPSII
ORDINARISTA (Indivíduo ou profissional que se dedica à análise, catalogação ou estudo dos fatos cotidianos, comuns ou ordinários. // Individuo aŭ profesiulo, kiu dediĉas sin al la analizo, katalogado aŭ studado de ĉiutagaj, simplaj aŭ ordinaraj faktoj.) = ORDINARISTO
PAI HELICÓPTERO (Pai considerado excessivamente atento e excessivamente medroso com seu filho, especialmente fora de casa e em instituições educacionais. // Patro konsiderata tro atentema kaj tro timema rilate sian filon, precipe ekster hejmo kaj en edukaj institucioj.) = TROKONTROLEMA / HELIKOPTERA PATRO
PAITER-SURUÍ (Idioma dos suruís ou paiters, que pertence à família linguística mondé e ao grupo linguístico tupi. // Lingvo de la suruioj aŭ paiteroj, kiu apartenas al la lingvofamilio mondeo kaj al la tupia lingvogrupo.) = PAJTER-SURUIA
PARENTE DE SANGUE (ou parente consanguíneo: Pessoa que compartilha o mesmo DNA de alguém, por possuir um ancestral comum direto. // Persono, kiu kundividas la saman DNA-on kun alia homo, ĉar ĝi havas rektan komunan supergradan parencon.) = SAMSANGA PARENCO; PARENCO LAŬ SANGO
PEDRA DE AL NASLAA (Impressionante formação geológica de arenito localizada no oásis de Tayma, na Arábia Saudita, famosa mundialmente por apresentar uma fenda vertical perfeitamente reta que divide o bloco de pedra ao meio. // Impona geologia formaĵo el grejso, situanta en la oazo Tajma, en Sauda Arabio, mondfama pro tio, ke ĝi prezentas perfekte rektan vertikalan fendon, kiu dividas la ŝtonblokon en du duonojn.) = ŜTONO ALNASLO
PERLUSTRAR (Percorrer observando, examinar minuciosamente com os olhos ou inspecionar um lugar. // Trairi observante, detale ekzameni per la okuloj aŭ inspekti lokon.) = TRARIGARDI; TRAESPLORI; INSPEKTI; VIDSKANI
PIRAMÍDIO (Ou Piramidião, ou pedra benben: peça superior ou a pedra angular de uma pirâmide ou obelisco egípcio, no jargão arqueológico). // Supra peco aŭ la angulŝtono de egipta piramido aŭ obelisko, en la arkeologia ĵargono.) = PIRAMIDJONO; PIRAMIDIONO; ŜTONO BENBENO
PLEROMA (Termo que geralmente se refere à totalidade dos poderes divinos, significando plenitude, comparável a “cheio”, sendo usado em contextos teológicos cristãos, tanto Gnósticos quanto por Paulo de Tarso em Colossenses 2:9. // Termino, kiu ĝenerale rilatas al la tuto de la diaj potencoj, signifante plenecon, kompareblan al “plena”, estante uzata en kristanaj teologiaj kuntekstoj, kaj gnostikaj kaj de Paŭlo el Tarso en Kolosanoj 2:9.) = PLENECO; PLEROMO
PREFERENCIALISTA (Aquele que adota ou defende rigidamente critérios ou políticas de preferência e prioridade em sistemas de seleção. // Tiu, kiu adoptas aŭ rigide defendas kriteriojn aŭ politikojn de prefero kaj prioritato en selektosistemoj.) = PREFERISTO
PROCESSO TRIPLO ALFA (Conjunto de reações de fusão, pelo qual três núcleos de hélio (partículas alfa) se transformam em um núcleo de carbono, somente ocorrendo a velocidades elevadas, a temperaturas acima de 100 milhões de kelvin e em núcleos estelares com uma grande abundância de hélio. // Aro de fuziaj reagoj, per kiuj tri kernoj de heliumo (alfapartikloj) transformiĝas en karbonan kernon, okazante nur ĉe altaj rapidoj, ĉe temperaturoj super 100 milionoj da kelvinoj, kaj en stelaj kernoj kun granda abundo de heliumo.) = TRIOBLA-ALFA PROCEZO / FUZIO / REAKCIO
PROTEOMA (Conjunto de proteínas e variantes de proteínas que podem ser encontrados numa célula específica quando esta está sujeita a um certo estímulo. // Aro de proteinoj kaj proteinaj variantoj, kiuj povas esti trovitaj en specifa ĉelo, kiam ĝi estas submetita al certa stimulo.) = PROTEINARO
PRÓTIO (Ou Monotério, Hidrogênio Leve: o isótopo de hidrogênio mais abundante, formado por apenas um protão, em torno do qual orbita um eletrão, sendo no universo a única estrutura atômica que não apresenta neutrões. // La plej abunda izotopo de hidrogeno, formita de nur unu protono, ĉirkaŭ kiu orbitas unu elektrono, estanta en la universo la sola atoma strukturo, kiu ne prezentas neŭtronojn.) = PROCIO
PUQUIO (Cidade do Peru, situada na região do Ayacucho. // Urbo de Peruo, situanta en la regiono de Ajakuĉo.) = PUKIO
QUADSQUEEZING (Ou compressão quântica de quarta ordem: fenômeno de ordem superior demonstrado por cientistas de Oxford, que manipula estados quânticos para além da elipse padrão, criando formas complexas (pétalas/pontas) na distribuição de probabilidade, superando limites experimentais anteriores, para reduzir ruído em medições de altíssima precisão. // Superorda fenomeno demonstrita de sciencistoj el Oksfordo, kiu manipulas kvantumajn statojn al trans la norma elipso, kreante kompleksajn formojn (petalojn/pintojn) en la distribuado de probablaĵoj, superante antaŭajn eksperimentajn limojn, por redukti bruon en mezuroj de tre alta precizeco.) = KVARA-ORDA KVANTUMA KUNPREMO; KVARKUNPREMO; NEGAŬSA KVANTUMA STATO
RELACIONAMENTO TÓXICO (Aquele em que a convivência causa mais danos do que bem-estar, minando a autoestima e a saúde mental, envolvendo dinâmicas de manipulação, controle ou desrespeito, e podendo ocorrer em vínculos amorosos, familiares ou de amizade. // Tiu, en kiu la kunvivado kaŭzas pli da damaĝo ol bonfarto, elĉerpante la memestimon kaj la mensan sanon, utiligante kutimojn de manipulado, troregado aŭ malrespekto, kaj povante okazi en amaj, familiaj aŭ amikecaj rilatoj.) = TOKSECA / VENENECA / MALUTILA / MALSANIGA (INTER)RILATADO
RECURSÃO LINGUÍSTICA (Ou recursividade: capacidade de inserir uma estrutura gramatical dentro de outra estrutura do mesmo tipo, criando sentenças infinitamente longas e complexas a partir de um conjunto finito de palavras, permitindo encaixar frases dentro de frases. // Kapablo enmeti gramatikan strukturon en alian strukturon de sama tipo, kreante senfine longajn kaj kompleksajn frazojn ekde finhava vortaro, ebligante enmeti frazojn enen de frazoj.) = LINGVA / LINGVISTIKA REKURSIO / RIKURO
REGRESSISTA (Aquele que defende a volta a sistemas, políticas ou métodos do passado. // Tiu, kiu defendas la revenon al sistemoj, politikoj aŭ metodoj de la pasinteco.) = REGRESISTO; PASINTECISTO
RETICULUM (Uma das menores constelações do céu noturno, localizada no hemisfério celestial sul. // Unu el la plej malgrandaj konstelacioj de la nokta ĉielo, situanta en la suda ĉiela hemisfero.) = RETIKULO
SÍNDROME DOS ESPASMOS E PILÉTICOS INFANTIS (Ou síndrome de West: encefalopatia epiléptica, uma síndrome epiléptica infantil que surge durante a infância, muitas vezes podendo surgir como uma complicação de várias outras condições médicas. // Epilepsia encefalopatio, infana epilepsia sindromo, kiu aperas dum la infanaĝo, ofte povanta aperi kiel komplikaĵo de multaj aliaj medicinaj kondiĉoj.) = INFAN-EPILEPSI-SPASMA SINDROMO; SINDROMO DE ŬESTO
SLUMP (Ou Slump Test: teste de abatimento do concreto; método rápido usado na construção civil para medir a fluidez e a trabalhabilidade do concreto fresco. // Provo de malaltiĝo de betono; rapida metodo uzata en la konstruindustrio por mezuri la fluecon kaj prilaborecon de freŝa betono.) = SULK-PROVO DE BETONO; SULK-PROVO; SULKTESTO; MALALTIĜA PROVO DE BETONO; KONSISTECA PROVO DE BETONO
SURUÍS (Grupo indígena brasileiro dos estados de Rondônia e Mato Grosso, autodenominados paiter, que significa "gente de verdade, nós mesmos". // Brazila indiĝena grupo de la ŝtatoj Rondonio kaj Mato-Groso, memnomitaj pajteroj, kio signifas "veraj homoj, ni mem".) = SURUIOJ; PAJTEROJ
TECNICALIDADE (Característica técnica presente em algo; caráter técnico de algo; detalhe técnico de algum fenômeno ou objeto. // Teknika karakterizaĵo en io; teknika trajto de io; teknika detalo de iu fenomeno aŭ objekto.) = TEKNIKECO
TECNOLOGIA FINANCEIRA (Ou Tecfin, Fintech: uso de inovações tecnológicas aplicadas para otimizar, complementar ou substituir os modelos e serviços tradicionais do setor financeiro. // Uzo de teknikaj novigoj aplikataj por optimumigi, kompletigi, aŭ anstataŭigi la tradiciajn modelojn kaj servojn en la financa sektoro.) = FINANCA TEKNIKARO; FINTEKO
TOKAMAK (Dispositivo experimental projetado para confinar plasmas de alta temperatura numa região com a forma de um toroide, usando para isso campos magnéticos intensos, possibilitando, dessa forma, o estudo de plasmas em condições de temperaturas e densidades que possam levar à fusão nuclear controlada de núcleos leves como o deutério e o trítio. // Eksperimenta aparato konstruita por enfermi alt-temperaturajn plasmaĵojn en loko kun formo de toro, uzante por tio intensajn magnetajn kampojn, tiel ebligante la studon de plasmoj en statoj de temperaturoj kaj densecoj, kiuj povas konduki al kontrolita nuklea fuzio de malpezaj kernoj, kiel deŭterio kaj tritio.) = TOKAMAKO
TOROIDE (Ou toro: superfície ou sólido geométrico em formato de anel ou "rosquinha", gerado pela rotação de uma figura geométrica fechada em torno de um eixo; na física e engenharia, bobina enrolada em torno desse formato circular. // Surfaco aŭ geometria solido en formo de ringo aŭ "ringbulko", generita per la rotacio de fermita geometria formaĵo ĉirkaŭ akso; en la fiziko kaj inĝenierarto, bobeno volvita ĉirkaŭ tiu cirkla formaĵo.) = TORO; TOROIDO; (adjetivo) TORA; TOROIDA
TRANSCRIPTOMA (Ou Transcritoma: conjunto completo de transcritos (RNAs mensageiros, RNAs ribossômicos, RNAs transportadores e os microRNAs) de um dado organismo, órgão, tecido ou linhagem celular, sendo, portanto, o reflexo direto da expressão dos genes. // Kompleta aro de transskribaĵoj (mesaĝantaj RNA-oj, ribosomaj RNA-oj, transportaj RNA-oj kaj mikroRNA-oj) de difinita organismo, organo, histo aŭ ĉellinio, estanta do rekta spegulo de gena esprimo.) = TRANSSKRIBTOMO
TRANSCRITO (Na área da Biologia e Genética, molécula de RNA (geralmente RNA mensageiro) resultante do processo de transcrição gênica, tratando-se da cópia complementar de um segmento de DNA que serve de molde para a posterior fabricação de proteínas no organismo. // En la kampo de biologio kaj genetiko, RNA-molekulo (ĝenerale mesaĝanta RNA) rezultanta el la procezo de gena transskribo, nome la komplementa kopio de segmento de DNA, kiu servas kiel ŝablono por la posta fabrikado de proteinoj en la organismo.) = TRANSKOPIILO; TRANSSKRIBILO
TRÍTIO (Ou trício: raro isótopo radioativo de hidrogênio de abundância vestigial, com núcleo atômico contendo 1 próton e 2 nêutrons. // Rara radioaktiva izotopo de hidrogeno kun spura abundo, kun atoma kerno enhavanta 1 protonon kaj 2 neŭtronojn.) = TRICIO; TRITIO
TROCAR O DIA PELA NOITE (Inverter o horário habitual de descanso e de atividade, passando a dormir durante o dia e realizar tarefas ou ficar acordado durante a noite. // Inversigi la kutiman horaron de ripozo kaj aktiveco, ekdormante tage kaj plenumante taskojn aŭ maldormadi nokte.) = INTERŜANĜI (LA TAGON PER LA NOKTO) / (INTERŜANĜI LA TAGON KONTRAŬ LA NOKTO); INVERSIGI LA TAGON KAJ LA NOKTON; DORMI DUMTAGE KAJ VIGLI NOKTE; INVERSIGI LA TAGNOKTON
TUNELAMENTO QUÂNTICO (Em física quântica, ou penetração de barreiras ou simplesmente tunelamento: fenômeno quântico em que um objeto como um elétron ou átomo passa por uma barreira de energia potencial que, segundo a mecânica clássica, não deveria ser atravessável devido ao objeto não ter energia suficiente para atravessar ou superar a barreira, sendo uma consequência da natureza ondulatória da matéria e da indeterminação quântica. // Kvantuma fenomeno, en kiu objekto, kiel elektrono aŭ atomo, pasas tra baro de potenciala energio, kiu, laŭ la klasika mekaniko, ne devus esti trapasebla, pro tio, ke la objekto ne havas sufiĉan energion por transiri aŭ superi la baron, estanta sekvo de la onda naturo de la materio kaj de la kvantuma nedetermineco.) = KVANTUMA TUNELADO
UMBUNDO (Segunda língua mais falada em Angola, principalmente nas províncias de Benguela, Huambo e Bié (no Planalto Central), sendo o idioma do povo ovimbundo. // Dua plej parolata lingvo en Angolo, ĉefe en la provincoj Bengelo, Huambo kaj Bieo (sur la Centra Altebenaĵo), estanta la lingvo de la ovimbunda popolo.) = LA UMBUNDA (LINGVO)
ZETA RETICULI (Sistema estelar binário localizado a aproximadamente 39 anos-luz da Terra, na constelação de Reticulum, sendo formado por duas estrelas anãs amarelas muito semelhantes ao nosso Sol, e sendo mundialmente famoso na cultura popular e na ufologia, por ser a suposta origem dos “Alienígenas Cinzentos”. // Duopa stelsistemo situanta je proksimume 39 lumjaroj for de la Tero, en la konstelacio Retikulo, formita de du flavaj nanaj steloj tre similaj al nia Suno, kaj tutmonde fama en la popola kulturo kaj en la nifologio, pro tio, ke ĝi estas la supozata originejo de la “Grizaj Eksterteruloj”.) = ZETA-RETIKULO
