CURSO BASIQUINHO DE ESPERANTO - AULA 5 (PARTICÍPIO PRESENTE, TEXTO E TREINAMENTO DE PERGUNTAS)

    Para achar palavras e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

 

PARTICÍPIOS PRESENTES, TEXTO E TREINAMENTO DE PERGUNTAS

 

Para a bateria de exercícios desta semana 2 da aula 5 introduzimos um novo texto associado ao mosaico acima, além de verbos corriqueiros e KI-perguntas nominativas e acusativas e um introito sobre os particípios presentes, conforme logo abaixo expendido.

Particípios e Gerúndios do Presente em Esperanto

Um guia simples sobre -anta, -ata, -ante e -ate

---

1. A ideia principal

Em Esperanto, o verbo pode “se transformar” em outras palavras sem deixar de guardar o seu sentido. Quando uma ação está acontecendo agora, usamos o radical do presente:

• -ant- → a ação está sendo praticada pelo sujeito (voz ativa)
• -at- → a ação está sendo sofrida/recebida pelo sujeito (voz passiva)

E a terminação final diz qual é a função da palavra na frase:

• termina em -a → funciona como adjetivo (particípio)
• termina em -e → funciona como advérbio (gerúndio)

Combinando as duas coisas, temos quatro formas:

Forma	Terminação	Natureza	Voz	Sentido básico
-anta	-a (adjetivo)	particípio	ativa	“que está fazendo agora”
-ata	-a (adjetivo)	particípio	passiva	“que está sendo feito agora”
-ante	-e (advérbio)	gerúndio	ativa	“fazendo agora”
-ate	-e (advérbio)	gerúndio	passiva	“sendo feito agora”

💡 Dica de ouro: para escolher entre ativo e passivo, pergunte-se: o sujeito pratica a ação ou sofre/acontece a ele? Pratica → -ant-; sofre → -at-.

---

2. Os particípios adjetivais: -anta (ativo) e -ata (passivo)

2.1. -anta — particípio presente ativo

Por dar a ideia de duração momentânea ou de presente contínuo de uma única ação verbal, existe o particípio -anta, que é mais frequentemente usado junto com o verbo esti (ser/estar):

La infano estas ludanta en la ĝardeno.

A criança está brincando no jardim.

 Observação: normalmente basta dizer La infano ludas en la ĝardeno (“A criança brinca no jardim”). A forma com -anta é um reforço: ela destaca que a ação está em pleno andamento, pegamos a cena “no meio”.

Como -anta é adjetivo, ele também aparece como epíteto — ou seja, colado ao substantivo, como qualquer adjetivo:

La kantanta birdo sidas sur la branĉo.

O pássaro que canta (o pássaro cantante) está sentado no galho.

Como todo adjetivo, ele concorda em número e caso:

• La kantantaj birdoj sidas sur la branĉoj. — Os pássaros que cantam estão sentados nos galhos. (plural)
• Mi vidas la kantantan birdon. — Vejo o pássaro que canta. (acusativo -n)

Mais um exemplo com “esti”:

Mi estas leganta interesan libron.

Estou lendo um livro interessante.

Mais um exemplo como epíteto:

La dormanta bebo aspektas kiel anĝelo.

O bebê que dorme parece um anjo.

2.2. -ata — particípio presente passivo

Quando, porém, o verbo está na voz passiva — o sujeito não faz, ele recebe a ação —, existe o particípio -ata. Ele também aparece com mais frequência depois do verbo esti e também atua como epíteto:

La letero estas skribata de mia amiko.

A carta está sendo escrita pelo meu amigo.

📌 Repare: quem escreve é o amigo (agente da passiva), e a carta é escrita. Em Esperanto, o agente da passiva vem com de.

Mais um exemplo com “esti”:

La domo estas konstruata de laboristoj.

A casa está sendo construída por trabalhadores.

Mais um exemplo como epíteto:

La respektata instruisto parolas trankvile.

O professor respeitado (que é respeitado) fala tranquilamente.

---

3. Os gerúndios do presente: -ante (ativo) e -ate (passivo)

Depois do verbo de ligação esti aparecem os particípios -anta (ativo) ou -ata (passivo), em ações verbais presentes do sujeito — como vimos acima.

Todavia, depois de verbos (tanto intransitivos quanto transitivos), a forma adverbial do presente é outra:

• -ante → gerúndio presente ativo (o sujeito faz a ação)
• -ate → gerúndio presente passivo (o sujeito sofre a ação)

Ŝi iras sur la strato, kantante feliĉe.

Ela anda na rua, cantando feliz (alegremente).

La knabo sidas sur la planko, ĉirkaŭate de siaj ludiloj.

O menino está sentado no chão, cercado pelos seus brinquedos.

📌 No segundo exemplo, o menino não cerca ninguém — ele está cercado. Por isso a forma passiva -ate está correta.

Como o gerúndio termina em -e, ele tem natureza de advérbio — e, por isso, a pergunta correspondente começa com KIEL (como?):

Kiel Karlo Dimitrovo laboras? — Li laboras kantante.

Como Karlo Dimitrovo trabalha? — Ele trabalha cantando.

Mais um exemplo com -ante:

Petro laboras en la ĝardeno, fajfante ĝoje.

Pedro trabalha no jardim, assobiando alegremente.

Mais um exemplo com -ate:

La infano promenas en la parko, gvidate de sia patrino.

A criança passeia no parque, guiada pela sua mãe.

---

4. Quadro comparativo completo

	Ativa (sujeito faz)	Passiva (sujeito sofre)
Adjetival (termina em -a, pergunta kia? — que/qual?)	-anta la kantanta birdo — o pássaro que canta	-ata la skribata letero — a carta que está sendo escrita
Adverbial / gerúndio (termina em -e, pergunta kiel? — como?)	-ante kantante — cantando	-ate ĉirkaŭate — cercado

Resumo em uma frase: o radical -ant-/-at- informa a voz (quem faz / quem sofre), e a vogal final informa a função (-a = adjetivo; -e = advérbio).

---

5. Exercícios

1. Complete com a forma correta: La bebo estas ______ (dormi) en la lito.

2. Complete com a forma correta: Tiu ĉi domo estas ______ (konstrui) de mia avo.

3. Escolha a opção certa: Ŝi kuiras la tagmanĝon, (kantante / kantate) kaj (ridante / ridate).

4. Escolha a opção certa: La turistoj vizitis la muzeon, (gvidate / gvidante) de fakulo.

5. Responda à pergunta: Kiel la infanoj lernas? — Ili lernas (ludante / ludate).

6. Identifique as formas em negrito (particípio ou gerúndio? ativo ou passivo?): La persekutata birdo flugis malrapide, helpate de la knabo.

Gabarito

1. dormanta — O bebê está dormindo no leito. (ativo, com “esti”: o bebê pratica a ação de dormir)
2. konstruata — Esta casa está sendo construída pelo meu avô. (passiva: a casa sofre a ação; agente com “de”)
3. kantante e ridante — Ela cozinha o almoço, cantando e rindo. (gerúndio ativo: é ela quem canta e ri)
4. gvidate — Os turistas visitaram o museu, guiados por um especialista. (gerúndio passivo: os turistas são conduzidos)
5. ludante — Eles aprendem brincando. (gerúndio ativo: são as crianças que brincam)
6. persekutata = particípio presente passivo adjetival — o pássaro que está sendo perseguido; helpate = gerúndio presente passivo — ajudado pelo menino (o pássaro é quem recebe a ajuda).

---

6. Nota extra (além do escopo desta lição) 

A mesma lógica se repete para os outros tempos, sempre com o mesmo jogo de terminações: -inta (ativo do passado: que fez), -ita (passivo do passado: que foi feito — farita de mi, “feito por mim”), -onta (ativo do futuro: que fará) e -ota (passivo do futuro: que será feito). No gerúndio, basta trocar a final por -e: inte, ite, onte, ote. 

 

A história dos amigos no shopping center

En bela sabata mateno, Vang Veio, ĉino, ĵus alveninta en nian urbon, kaj lia bona amiko Kim Min-Ĵuno, koreo laboranta ĉe la sama banko kie li, eniris en la novan butikumcentro (vendejaron), kiu ĵus malfermiĝis kaj estas ĉirkaŭata de brilaj lumetoj. Kiam ili promenis tra la larĝa galerio, preter la buntaj vitrinoj, la bonvolaj butikistoj salutis ilin, kaj ĉiu vitrino montris, kiaj mirindaj varoj estis tie vendataj: silkecaj ĉemizoj, ledaj ŝuoj kaj dolĉaj kukaĵoj. Vang Veio haltis antaŭ unu butiko kaj demandis, kiuj homoj tiel frue aĉetas kukojn; Kim respondis, ke li ja vidis la bukedojn, kiujn la floristo ĵus faris, kaj ankaŭ la ĉefvendiston, kiu kantis gaje inter siaj klientoj. Ili parolis komune kaj fratece esperante. Poste ili rigardis la elegantan ĉemizon, kiun Vang deziris aĉeti por si mem, kaj ili demandis, kiom ĝi kostas kaj kie oni vendas pluajn tiajn. Ili dezirus aĉeti preskaŭ ĉion, sed la monujo de Vang ne estis senfina; kvankam ili estis jam lacigitaj de la longa promenado, ili daŭrigis marŝante kaj observis, kiel dancanta knabino amuzigis la klientojn; tamen neniu komprenis, kial ĉiuj subite ridis, kiam la muziko ĉesis kaj la dancantino preskaŭ falis.

Poste la du amikoj supreniris al la kafejo en la tria etaĝo, kie sidis ilia amikino Kayoka, japanino klara kiel matena suno, ĉirkaŭate de la dolĉa odoro de freŝa teo, kaj ankaŭ parolis en flua Esperanto. — Ĉu vi ne laciĝis, atendante nin dum tiel longa tempo? — demandis Kim. — Ne, mi nur ĝojis, vidante vin! — respondis ŝi, kaj demandis, kion ili dezirus manĝi kaj trinki. — Kian kukon vi rekomendus al ni? — petis Kim ridante. Kayoka respondis, ke la kuketoj kun fragoj estas la plej ŝatataj tie, kaj rakontis, kio okazis al ŝi matene: ŝiaj du geknaboj, kuregante tra la manĝejo (restoracio), preskaŭ falis en la brakojn de la kafejisto, kaj tial ĉiuj aliaj klientoj ekridis. Vang demandis, kia estas tiu ĉi teo kaj kies eta infano sidas ĉe la apuda tablo; Kayoka respondis, ke ĝi gustas kiel la teo de ŝia avino kaj ke la infano estas la filo de la kafejisto, kiu, kvankam iomete ĝenata, ankaŭ ekridis. Kiam ili trinkis kaj parolis milde, la tempo pasis nerimarkeble, ĉar la babilado estis agrabla; la teo estis eĉ pli bongusta ol atendite, kaj ili sidis tie ĝis kiam la lasta guto malaperis, tiel ke eĉ la laciĝinta Kim denove sentis sin juna.

Post la lasta glaso da teo, la geamikoj malsupreniris al la robobutiko de Lakŝmia, indianino kun okuloj nigraj kaj ridetema voĉo, kiu vendas belajn vestojn jam dum multaj jaroj kaj kiu saltas ĝoje, kiam iu aĉetas ion. Ŝi montris al la klientoj, kiajn buntajn robojn ŝi ĵus ricevis el Hindujo, kaj ŝi promesis doni al ili specialan rabaton , se ili prenos du robojn. Vang kaj Kim elektis ĉiu sian donacon por la estonta naskiĝtago de siaj edzinoj; la aĵoj estis singarde volvitaj en silkpapero, dum Kayoka palpis la ŝtofojn kaj aŭskultis, kion Lakŝmia diris pri ili. Ili ne volis foriri sen diri al ŝi koran dankon. Salutinte la ĝentilan vendistinon, la kvar geamikoj foriris tra la galerio, portante la plenajn sakojn ankoraŭ ne malfermotajn; la geknaboj de Kayoka ekrimarkis ilin kaj kuregis renkonte, saltante kiel etaj leporoj. — Ni revenu post du semajnoj! — proponis Kayoka, kaj ĉiuj jesis kun ĝojaj ridetoj. Tiam ili iris al la elirejo, ĝojante pri la sekva renkontiĝo, kaj kiam vespere ili elpaŝis tra la granda pordo, la suno jam subiris, kaj la tuta butikumcentro, beligata de la vesperaj lumoj, ŝajnis kvazaŭ eta urbo plena de ĝojo.

Glossário:

Verbos

 

Esperanto	Português	Esperanto	Português
aĉeti	comprar	Observi	observar
aŭskulti	ouvir, escutar	Palpi	tatear, palpar
atendi	esperar	Porti	carregar, levar
ĉesi	cessar, parar	Preni	pegar, tomar
danki	agradecer	Promeni	passear
daŭrigi	continuar	Promesi	prometer
demandi	perguntar	Proponi	propor
deziri	desejar	rekomendi	recomendar
diri	dizer	Respondi	responder
doni	dar	Reveni	voltar, retornar
ekrimarki	notar, reparar	Ridi	rir
ekridi	começar a rir	Rigardi	olhar
elekti	escolher	Ricevi	receber
elpaŝi	sair (de um lugar)	Rakonti	contar
eniri	entrar	Saluti	saudar
foriri	partir, ir-se embora	Salti	saltar, pular
fali	cair	senti sin	sentir-se
gusti	ter gosto	Sidi	sentar-se
ĝeni	constranger	Ŝajni	parecer
ĝoji	alegrar-se	Ŝati	gostar
halti	parar	Subiri	pôr-se (o sol)
jesi	dizer sim	Supreniri	subir
kompreni	compreender	Trinki	beber
koni	conhecer	Vendi	vender
kosti	custar	Volvi	embrulhar
kanti	cantar	Manĝi	comer
kuri	correr	Marŝi	andar, caminhar
labori	trabalhar	Malaperi	desaparecer
montri	mostrar	malsupreniri	descer

 

Substantivos e pessoas

Esperanto	Português	Esperanto	Português
Vendejaro (butikumcentro)	shopping center	kukaĵo / dolĉaĵo	doce, bolacha
mateno	Manhã	bukedo	buquê
urbo	Cidade	kliento	cliente
banko	Banco	monujo	carteira
galerio	Galeria	promenado	passeio
vitrino	Vitrine	knabino / infano	menina / criança
butikisto	Lojista	kafejo	café (estabelecimento)
varo	Mercadoria	etaĝo	andar
ĉemizo	Camisa	odoro	odor, perfume
ŝuo	Sapato	teo	chá
butiko	Loja	kuketo / frago	bolinho / morango
floristo	Floricultor	manĝejo	refeitório
ĉefvendisto	chefe de vendas	brako	braço
monujo → vid. acima	—	kafejisto	dono de café
kafejo → vid. acima	—	tablo	mesa
robo / vesto	vestido / roupa	avino	avó
robovendejo	loja de vestidos	babilado	conversa
festo	Festa	guto	gota
donaco	Presente	glaso	copo
silkpapero	papel de seda	pago	pagamento
ŝtofo	Tecido	malprezo	desconto
sako	Sacola	leporo	lebre
semajno	Semana	rideto	sorriso
elirejo	Saída	renkontiĝo	encontro
pordo	Porta	suno / lumo	sol / luz
ĝojo	Alegria	okulo / voĉo	olho / voz
ĉino	Chinês	koreo	coreano
japanino	Japonesa	indianino	indiana
geamiko / geamikino	amigo / amiga (do grupo)	vendistino	vendedora
geknaboj	crianças (meninos e meninas)	dancantino	dançarina

 

   EXERCÍCIOS DA SEMANA 2 DA AULA 5

 

Responda às primeiras dez questões abaixo (do tago 1) relacionadas ao texto e mosaico acima. Nos demais dias da semana, responda às outras dezenas. Vamos montar uma bateria progressiva de perguntas e respostas em Esperanto, baseada exclusivamente no texto acima, privilegiando KI-demandoj, respostas completas e o vocabulário apresentado.

TAGO 1

1. Kion Vang dezirus aĉeti, kvankam lia monujo ne estis senfina?
2. Kial Vang kaj Kim daŭrigis marŝante, kvankam ili estis jam lacigitaj?
3. Kiel Vang kaj Kim marŝis post la longa promenado?
4. Kion la du amikoj observis, kiam ili daŭrigis marŝante?
5. Kiu knabino estis dancanta antaŭ la klientoj?
6. Kiel la dancanta knabino amuzigis la klientojn?
7. Kial la klientoj subite ridis, kiam la muziko ĉesis?
8. Kio okazis al la dancantino, kiam ŝi preskaŭ falis?
9. Kiu estis la dancanta persono en la sceno?
10. Kiel la klientoj reagis, kiam la muziko subite ĉesis?

TAGO 2

1. Kien Vang kaj Kim supreniris post la longa promenado?
2. Kie Kayoka sidis, atendante siajn amikojn?
3. Kiu estis la japanino sidanta en la kafejo?
4. Kiel Kayoka sidis, atendante Vang kaj Kim?
5. Kio ĉirkaŭis Kayoka, kiam ŝi sidis en la kafejo?
6. Kion Kayoka atendis, sidante en la tria etaĝo?
7. Kial Kayoka ne estis laciĝinta, kvankam ŝi longe atendis?
8. Kiel Kayoka respondis, vidante siajn amikojn?
9. Kion Kim demandis, ridante?
10. Kian kukon Kayoka rekomendis al la du amikoj?

TAGO 3

1. Kio estis okazinta al la du geknaboj de Kayoka matene?
2. Kiel la du geknaboj kuris tra la restoracio?
3. Kiuj geknaboj estis kuregantaj tra la manĝejo (restoracio)?
4. Kien la du geknaboj preskaŭ falis, kuregante?
5. Kies brakojn la du geknaboj preskaŭ trafis, kuregante tra la manĝejo?
6. Kial la aliaj klientoj ekridis, vidante la geknabojn?
7. Kia estis la situacio de la geknaboj, kiam ili estis kuregantaj?
8. Kion Vang demandis pri la teo, gustumante ĝin?
9. Kia estis la teo, kiun Vang estis trinkanta?
10. Kies eta infano sidis ĉe la apuda tablo?

TAGO 4

1. Kiu infano sidis ĉe la apuda tablo?
2. Kies filo estis la infano sidanta ĉe la apuda tablo?
3. Kiel la teo gustis, laŭ la respondo de Kayoka?
4. Kiel la infano sidis ĉe la apuda tablo, kiam la plenkreskuloj babilis?
5. Kial la kafejisto ankaŭ ekridis?
6. Kio okazis, kiam la geknaboj estis kuregantaj tra la manĝejo?
7. Kiel Vang kaj Kim pasigis la tempon, trinkante kaj parolante milde?
8. Kial la tempo pasis nerimarkeble, dum la geamikoj estis babilantaj?
9. Kiel la geamikoj parolis, dum ili estis trinkantaj teon?
10. Kio malaperis fine, kiam ili estis trinkantaj la teon?

TAGO 5

1. Kiel la geamikoj sentis sin, post kiam la lasta guto estis malaperinta?
2. Kiu amikino vendis belajn vestojn en la robobutiko?
3. Kia estis Lakŝmia, kiam ŝi salutis la geamikojn?
4. Kiel Lakŝmia parolis, kiam ŝi estis montranta la robojn?
5. Kiajn robojn Lakŝmia montris al la klientoj?
6. Kie Lakŝmia ricevis la buntajn robojn?
7. Kion Lakŝmia promesis doni, se la klientoj prenus du robojn?
8. Kial Lakŝmia saltas ĝoje, kiam iu aĉetas ion?
9. Kiel Lakŝmia reagis, kiam la klientoj estis aĉetantaj la robojn?
10. Kiuj roboj estis ĵus ricevitaj de Lakŝmia el Hindujo?

TAGO 6

1. Kion Vang kaj Kim elektis por la estontaj naskiĝtagoj de siaj edzinoj?
2. Kiujn donacojn Vang kaj Kim elektis, aĉetante en la robobutiko?
3. Kiel la aĵoj estis volvitaj, antaŭ ol la geamikoj foriris?
4. Kio estis singarde volvita en silkpapero?
5. Kion Kayoka palpis, dum Lakŝmia parolis pri la ŝtofoj?
6. Kiel Kayoka palpis la ŝtofojn, aŭskultante Lakŝmian?
7. Kion Kayoka aŭskultis, palpesplorante la ŝtofojn?
8. Kial la kvar geamikoj ne volis foriri sen danki Lakŝmian?
9. Kiel la kvar geamikoj salutis la ĝentilan vendistinon?
10. Kiu vendistino estis salutata de la kvar geamikoj antaŭ ilia foriro?

TAGO 7

1. Kien la kvar geamikoj iris, portante la plenajn sakojn?
2. Kion la kvar geamikoj portis, forirante tra la galerio?
3. Kiel la geknaboj de Kayoka kuris renkonte al la geamikoj?
4. Kiuj geknaboj ekrimarkis la kvar geamikojn?
5. Kiel la geknaboj kuris, saltante kiel etaj leporoj?
6. Kiam Kayoka proponis reveni al la butikumcentro?
7. Kion Kayoka proponis, ridetante?
8. Kiel la kvar geamikoj foriris, ĝojante pri la sekva renkontiĝo?
9. Kio estis beligata de la vesperaj lumoj, kiam la geamikoj elpaŝis tra la granda pordo?
10. Kiel la tuta butikumcentro aspektis, kiam la suno jam estis subirinta?

 

 

ACUSATIVO DE DIREÇÃO, TEXTO E TREINAMENTO DE PERGUNTAS

 

Para a bateria de exercícios desta semana 1 da aula 5 introduzimos um novo texto associado ao mosaico acima, além de verbos corriqueiros e KI-perguntas nominativas e acusativas. Trabalhamos, também, com o acusativo de direção, sobre o que expendemos o explicativo logo abaixo:

ACUSATIVO DE DIREÇÃO EM ESPERANTO — TAMBÉM MARCADO PELA LETRA N NO FINAL

1. O QUE É O ACUSATIVO DE DIREÇÃO?

Em Esperanto, a letra -N também pode indicar que alguém ou alguma coisa se move em direção a um lugar.

A ideia é muito simples:

• Sem -N → a ação acontece EM um lugar.
• Com -N → há movimento PARA um lugar.

Podemos pensar assim:

ONDE? → lugar, sem movimento de chegada.
PARA ONDE? → destino, com movimento.

Exemplos

La kato saltas sur la tablo.
O gato pula sobre a mesa.

Aqui, o gato já está sobre a mesa e fica pulando ali.

La kato saltas sur la tablon.
O gato pula para cima da mesa.

Aqui, o gato estava em outro lugar e se desloca até a mesa.

Portanto:

• sur la tablo = sobre a mesa;
• sur la tablon = para cima da mesa.

---

2. MAIS UM EXEMPLO

La senŝofora aŭto veturas en la urbo.
O carro autônomo circula na cidade.

O carro já está dentro da cidade.

La senŝofora aŭto veturas en la urbon.
O carro autônomo vai para a cidade.

Agora existe um movimento em direção ao interior da cidade.

Assim:

• en la urbo = na cidade;
• en la urbon = para dentro da cidade.

---

3. A REGRA PRINCIPAL

Sempre pergunte:

A ação acontece onde?

Se a resposta indicar apenas o lugar onde algo acontece, normalmente não usamos -N.

Mi loĝas en Bahio.
Eu moro na Bahia.

Não há movimento. A pessoa já está lá.

A ação vai para onde?

Se houver deslocamento em direção a um lugar, podemos usar o -N de direção.

Mi veturas en Bahion.
Eu viajo para a Bahia.

Há movimento em direção à Bahia.

---

4. AS PREPOSIÇÕES QUE PODEM INDICAR LUGAR OU DIREÇÃO

Algumas preposições podem indicar:

1. posição, isto é, onde algo está;
2. direção, isto é, para onde algo vai.

Entre elas estão:

• en = em, dentro de;
• sur = sobre;
• sub = sob;
• super = acima de;
• antaŭ = diante de;
• kontraŭ = contra, diante de;
• trans = através de, para o outro lado de;
• apud = junto de, ao lado de;
• inter = entre.

Quando houver ideia de destino ou deslocamento para um lugar, o termo que indica esse destino pode receber -N.

Exemplos

La libro estas sur la tablo.
O livro está sobre a mesa.

Mi metas la libron sur la tablon.
Eu coloco o livro sobre a mesa.

No primeiro exemplo, o livro já está lá.

No segundo, o livro é levado até a mesa.

---

5. QUEM SE MOVE?

Às vezes, o próprio sujeito se desloca.

Estrutura:

SUJEITO + VERBO + PREPOSIÇÃO + DESTINO

Exemplo:

La ŝoforo veturas en la urbon.
O motorista vai para a cidade.

O próprio motorista está se deslocando.

---

6. QUANDO O SUJEITO MOVE OUTRA COISA

Também pode acontecer de o sujeito permanecer como agente da ação, mas mover outra pessoa ou objeto para algum lugar.

Estrutura:

SUJEITO + VERBO + OBJETO DIRETO + PREPOSIÇÃO + DESTINO

Exemplo:

La ŝoforo kondukas pasaĝeron en la urbon.
O motorista leva um passageiro para a cidade.

• pasaĝeron é o objeto direto;
• en la urbon indica o destino.

---

7. PREPOSIÇÕES COMO AL E ĜIS

Nem todas as preposições precisam do -N de direção.

Por exemplo:

• al já significa naturalmente para, em direção a;
• ĝis já indica um limite ou ponto de chegada.

Exemplo:

Mi iras al la lernejo.
Eu vou para a escola.

Não precisamos dizer:

❌ al la lernejon

Porque al já mostra a ideia de direção.

---

8. O “ACUSATIVO DE DIREÇÃO ALQUÍMICO”

O nome pode parecer complicado, mas a ideia é simples.

Às vezes, algo não se move fisicamente de um lugar para outro. Em vez disso, uma coisa se transforma em outra.

Por exemplo:

Tiu entreprenisto transformos sian restoracion en hotelon.
Aquele empresário transformará seu restaurante em hotel.

Aqui, o restaurante não está viajando até um hotel.

Ele mudará e passará a ser um hotel.

Por isso, podemos pensar nessa construção como uma espécie de direção de transformação:

algo → transforma-se em outra coisa

---

9. QUANDO ALGUÉM TRANSFORMA ALGUMA COISA

Podemos usar estruturas como:

• transformi ion en ion
• turni ion en ion
• ŝanĝi ion en ion
• aliigi ion en ion
• traduki ion en ion

Exemplo:

Li transformis akvon en vinon.
Ele transformou água em vinho.

A estrutura é:

TRANSFORMAR + ALGO + EM + OUTRA COISA

Em Esperanto:

transformi + -on + en + -on

---

10. QUANDO A PRÓPRIA COISA SE TRANSFORMA

Quando algo se transforma por si mesmo, é comum usar -iĝi.

Exemplo:

La restoracio aliiĝos en hotelon.
O restaurante transformar-se-á em hotel.

Outras possibilidades:

• transformiĝi en...
• turniĝi en...
• ŝanĝiĝi en...
• aliiĝi en...

A ideia é:

ALGO → TORNA-SE OUTRA COISA

---

11. TRANSFORMAÇÃO COM PRONOMES

Também podemos mostrar que a própria pessoa ou coisa se transforma usando um pronome.

Por exemplo:

Mi transformas min en...
Eu me transformo em...

Li turnis sin en...
Ele se transformou em...

Ni ŝanĝis nin en...
Nós nos transformamos em...

O pronome recebe -N porque funciona como objeto direto:

• min = a mim;
• nin = a nós;
• sin = a si mesmo.

---

12. O USO DE AL NAS TRANSFORMAÇÕES

Também é possível encontrar a ideia de transformação com al.

Como al já indica direção ou mudança para um resultado, não é necessário acrescentar outro -N ao termo introduzido por ela.

A ideia continua sendo:

uma coisa passa a ser outra coisa.

---

13. O ADVÉRBIO DIRECIONAL -EN

Em Esperanto, existe outra maneira de mostrar direção: usando a terminação -EN.

Compare:

Li veturos en Bahion.
Ele viajará para a Bahia.

Também podemos dizer:

Li veturos Bahien.
Ele viajará para a Bahia.

Nesse caso, Bahien funciona como um advérbio que já traz a ideia de movimento em direção ao lugar.

Portanto:

Bahio → Bahien

Podemos entender -en como:

“em direção a”.

---

14. ADVÉRBIOS DE POSIÇÃO E DE DIREÇÃO

Existem palavras que mostram apenas uma posição:

• ene = dentro;
• ekstere = fora;
• supre = em cima;
• sube = embaixo;
• antaŭe = à frente;
• malantaŭe = atrás;
• fore = longe;
• alte = no alto;
• malalte = embaixo.

Quando acrescentamos -N, podemos indicar movimento em determinada direção:

• enen = para dentro;
• eksteren = para fora;
• supren = para cima;
• suben = para baixo;
• antaŭen = para a frente;
• malantaŭen = para trás;
• foren = para longe;
• alten = para o alto;
• malalten = para baixo.

---

Exemplos

La infanoj estas ene.
As crianças estão dentro.

La infanoj kuras enen.
As crianças correm para dentro.

Veja a diferença:

• ene = dentro, posição;
• enen = para dentro, movimento.

Outro exemplo:

La birdo estas supre.
O pássaro está em cima.

La birdo flugas supren.
O pássaro voa para cima.

---

15. EXEMPLO COMPLETO

Ĉar ekpluvis, la infanoj kuris enen.
Como começou a chover, as crianças correram para dentro.

Também podemos dizer:

Ĉar ekpluvis, la infanoj kuris enen de la domo.
Como começou a chover, as crianças correram para dentro da casa.

---

16. COMO FAZER PERGUNTAS SOBRE DIREÇÃO?

Quando queremos perguntar “para onde?”, a palavra principal é:

KIEN?

Kien vi iras?
Para onde você vai?

Mi iras al la lernejo. / Mi iras en la lernejon. / Mi iras lernejen.
Eu vou para a escola.

---

Também podemos formar perguntas usando uma preposição e palavras interrogativas no acusativo, conforme a construção da frase:

• Kien? = para onde?
• Preposição + kion?
• Preposição + kiun lokon? = para qual lugar?
• Preposição + kiujn lokojn? = para quais lugares?

Exemplos

En kiun lokon vi iras?
Para qual lugar você vai?

Sur kiun tablon vi metas la libron?
Sobre qual mesa você coloca o livro?

Inter kiujn homojn li iris?
Entre quais pessoas ele foi?

---

RESUMO FINAL

A regra pode ser resumida numa pergunta muito simples:

ONDE?

Geralmente indica posição.

La kato estas sur la tablo.
O gato está sobre a mesa.

PARA ONDE?

Indica movimento em direção a um lugar.

La kato saltas sur la tablon.
O gato pula para cima da mesa.

Portanto, guarde esta ideia:

SEM -N: ONDE ESTÁ OU ACONTECE?
COM -N: PARA ONDE VAI?

E há ainda dois usos importantes relacionados a essa ideia:

-EN pode indicar movimento em direção a um lugar.
EN + -N, em certas construções, também pode indicar transformação: uma coisa passa a ser outra.

Assim, o acusativo de direção fica muito mais fácil quando pensamos sempre em uma pergunta:

HÁ MOVIMENTO OU MUDANÇA EM DIREÇÃO A ALGUM DESTINO?

Se sim, examine se a construção pede uma forma direcional, como -N, -EN ou outra estrutura apropriada.

=====================================

 

TEXTO:

Tago de la kvar geamikoj

Kiam la suno leviĝis malantaŭ la arboj, Ema, germana virino en longa blanka robo, sidis sur ligna benko en la ĝardeno kaj legis dikan libron. La historio tiel kaptis ŝin, ke ŝi preskaŭ ne aŭdis la venton; sed subite Potira, brazila indiĝena junulino kun plumornamo sur la kapo kaj vesto el plantaj fibroj, iris tra la herbo, ridetis kaj demandis: — Kion vi legis, kara Ema? — Mi legis pri la birdoj, kies kantojn mi tiom ŝatis, — respondis Ema, kaj ŝi montris supren al la branĉoj.

Tiam ruĝa birdo ekkantis tie, sur alta branĉo, kaj la du virinoj aŭskultis, ĉar ĝi kantis tiel dolĉe, ke ili ekridis. — Kiel bele ĝi kantas! — ekkriis Ema. — Kia gaja saluto! — diris Potira, kaj ŝi flaris la florojn apud la benko, prenis unu ruĝan floron kaj metis ĝin sur la tablon. La birdo, timigita de la ridoj, flugis supren kaj forflugis eksteren de la ĝardeno. — Kial la birdo forflugis? — demandis Potira, kaj Ema ridis denove: — Eble ĝi volas inviti nin al la rivero!

 

Akiro, japana viro en blua kimono, alvenis marŝante en la ĝardenon, portante grandan platon da fruktoj, kaj demandis: — Kio okazas ĉi tie? Kial vi ambaŭ ridas tiel frue? — Venu, sidiĝu kun ni, kaj ni rakontos al vi ĉion! — respondis la du virinoj. Do Akiro sidiĝis sur la benkon apud ili kaj metis la platon sur la herbon.

Tiam Abjola, la niĝeria virino en kolora turbano kaj larĝa ŝtofo, elportis el la kuirejo varman kafon, kiun ŝi preparis, donis tason al ĉiu kaj demandis: — Kies plumornamo brilas tiel bele? — Ĝin faris mia avino, — respondis Potira, — kaj ĝi estas mia plej granda trezoro. — Kian frukton vi volas, Potira: pomon aŭ bananon? — demandis Akiro, kaj ŝi ridis: — Kiom da fruktoj vi alportis? Ni manĝu ĉiujn!

La kvar geamikoj trinkis, manĝis, flaris la kafon, rigardis la nubojn kaj parolis pri la rivero, kie la akvo estas klara kaj iom malvarmeta. — Ĉu iu volas plian kafon? — demandis Abjola. — Kia bela mateno por naĝi! — diris Ema. — Tio estis bona ideo! — proponis Akiro. — Kien ni iru posttagmeze? — demandis Potira. — Al la rivero! — respondis Akiro, kaj ĉiuj konsentis, ĉar neniu ŝatos resti ekstere, dum la suno brilos.

 

Posttagmeze la kvar geamikoj kuris tra la herbejo riveren, kaj kiam ili atingis la bordon, ili deĵetis la ŝuojn sur la sablon kaj saltis en la malvarmetan akvon. Ili naĝis, ridis, plaŭdis kaj ĝojegis kiel infanoj: Akiro saltis alten, Potira, kiu eĉ ne timis la profundon, subnaĝis ĝis la alia bordo, kaj Abjola kuŝiĝis sur la varman sablon, rigardante la ĉielon, kie blankaj nuboj malrapide ŝanĝiĝis kaj transformiĝis en rozkolorajn. — Kiaj belaj nuboj! — diris Abjola.

La subiranta suno ruĝigis la riveron, kiu ŝajnis transformiĝi en oran spegulon, kaj la geamikoj, kiuj ĝojis pro tiu spektaklo, restis tie, iuj naĝante, iuj rigardante. — Se la tago ne estus tiel bela, ni ne estus tiel feliĉaj, — diris Potira.

Tamen la vespero venis; kvankam ili ne volus forlasi la akvon, ili eliris, reprenis la ŝuojn, kiujn ili lasis sur la sablo, kaj kuris enen de la domo. En la domo, Ema sidiĝis apud la fenestro kaj skribis leteron al sia fratino, rakontante ĉion, kion ili faris, kaj kiajn belajn momentojn ili pasigis kune — ĉar tia historio meritis esti skribita, por ke neniu ĝin forgesu. — Kiel mi amis miajn geamikojn! — ŝi flustris, rigardante la dormantajn vizaĝojn, ĉar la aliaj jam kuŝiĝis kaj tuj dormis.

Glossário Esperanto–Português

Verbos

Esperanto	Português
alporti	Trazer
alveni	Chegar
atingi	alcançar
aŭdi	ouvir
aŭskulti	escutar
deĵeti	tirar (a roupa/os sapatos)
demandi	perguntar
diri	dizer
doni	dar
dormi	dormir
ekkanti	começar a cantar
ekkrii	exclamar
ekridi	começar a rir
eliri	sair (de dentro)
elporti	trazer para fora
flari	cheirar
flugi	voar
flustri	sussurrar
forflugi	voar para longe
forgesi	esquecer
ĝoji	alegrar-se
ĝojegi	alegrar-se muito
iri	ir
kanti	cantar
kapti	prender, cativar
konsenti	concordar
kuri	correr
kuŝiĝi	deitar-se
legi	ler
leviĝi	subir; nascer (o sol)
manĝi	comer
marŝi	caminhar
meriti	merecer
meti	colocar
montri	mostrar
naĝi	nadar
paroli	falar
pasigi	passar (tempo)
plaŭdi	chapinhar
porti	carregar
preni	pegar
proponi	propor
rakonti	contar (história)
respondi	responder
repreni	voltar a pegar
resti	ficar, permanecer
ridi	rir
rideti	sorrir
rigardi	olhar
ruĝigi	avermelhar, tingir de vermelho
salti	saltar, pular
sidi	estar sentado
sidiĝi	sentar-se
skribi	escrever
subnaĝi	nadar por baixo, mergulhar
ŝanĝiĝi	mudar-se, transformar-se
ŝati	gostar
timi	temer (timigita = assustado)
transformiĝi	transformar-se
trinki	beber
veni	vir
vidi	ver
voli	querer

Nomes e substantivos principais

Esperanto	Português
akvo	água
amiko	amigo
avino	avó
banano	banana
benko	banco (assento)
birdo	pássaro
bordo	margem, borda
branĉo	galho
ĉielo	céu
domo	casa
fenestro	janela
floro	flor
frukto	fruta
ĝardeno	jardim
herbo	grama, erva
herbejo	campina, prado
historio	história
infano	criança
junulino	moça, jovem
kapo	cabeça
kafo	café
kimono	quimono
kuirejo	cozinha
letero	carta
libro	livro
mateno	manhã
nubo	nuvem
plato	bandeja, prato
plumornamo	enfeite de penas (cocar)
pomo	maçã
profundo	profundidade
rivero	rio
robo	vestido
sablo	areia
spektaklo	espetáculo
suno	sol
ŝtofo	tecido, pano
ŝuo	sapato
tablo	mesa
taso	xícara
trezoro	tesouro
turbano	turbante
vento	vento
vespero	início da noite
vesto	roupa, veste
vizaĝo	rosto

 

---

Acusativo de direção em ação (pares da história)

Sem -N (ONDE — posição)	Com -N (PARA ONDE — direção)
Ema sidas en la ĝardeno (está no jardim)	Akiro alvenas marŝante en la ĝardenon (entra andando no jardim)
Ŝi sidas sur benko (está sentada no banco)	Li sidiĝas sur la benkon (senta-se no banco)
Tasoj sur la tablo (xícaras sobre a mesa)	Ŝi metas la floron sur la tablon (coloca a flor sobre a mesa)
Ŝuoj lasitaj sur la sablo (sapatos ficam na areia)	Ili deĵetas la ŝuojn sur la sablon (atiram os sapatos na areia)

Formas -EN e advérbios direcionais: riveren (para o rio), supren (para cima), alten (para o alto), eksteren (para fora), enen (para dentro).

Transformação (en + -n / -iĝi): nuboj transformiĝas en rozkolorajn (nuvens se transformam em rosadas) · rivero transformiĝi en oran spegulon (o rio se transformar em espelho dourado).

---

Palavras-KI usadas (prontas para as perguntas)

Forma	Exemplo na história
KIO	Kio okazas ĉi tie?
KION	Kion vi legas? / ĉion, kion ili faris
KIU	Potira, kiu eĉ ne timas la profundon
KIUN	la kafon, kiun ŝi preparis
KIUJ	la amikoj, kiuj ĝojas
KIUJN	la ŝuojn, kiujn ili lasis sur la sablo
KIA	Kia gaja saluto!
KIAN	Kian frukton vi volas?
KIAJ	Kiaj belaj nuboj!
KIAJN	kiajn belajn momentojn ili pasigis
KIAM	Kiam la suno leviĝas…
KIOM	Kiom da fruktoj vi alportis?
KIE	la rivero, kie la akvo estas klara
KIEL	Kiel bele ĝi kantas!
KIES	Kies plumornamo brilas tiel bele?
KIAL	Kial la birdo forflugis?
KIEN	Kien ni iru posttagmeze?

---

 EXERCÍCIOS DA SEMANA 1 DA AULA 5

 

Responda às primeiras dez questões abaixo (do tago 1) relacionadas ao texto e mosaico acima. Nos demais dias da semana, responda às outras dezenas.

TAGO 1

1. Kiam la suno leviĝis malantaŭ la arboj, kion Ema legis sur ligna benko?

2. Kiu sidis sur ligna benko en la ĝardeno, kiam la suno leviĝis?

3. Kiun dikan libron Ema legis, kiam la vento blovis?

4. Kia virino estis Ema, kiam ŝi sidis en la longa blanka robo?

5. Kian libron leganta persono kaptis tiel forte, ke ŝi ne aŭdis la venton?

6. Kiel la bruna aŭ ruĝa birdo kantis sur alta branĉo, kiam ĝi ekkantis?

7. Kian plumornamon Potira portis sur la kapo, kiam ŝi iris tra inter la herbo?

8. Kie Potira iris tiam, kiam ŝi ridetis kaj demandis pri la libro?

9. Kial la ruĝa birdo forflugis eksteren de la ĝardeno?

10. Kien la timigita birdo flugis supren, antaŭ ol ĝi tute forflugis?

 

TAGO 2

11. Kiu alvenis marŝante en la ĝardenon, portante grandan platon da fruktoj?

12. Kion Akiro portis en la manoj, kiam li alvenis marŝante en la ĝardenon?

13. Kio okazis tie, kiam la japana viro demandis pri la ridoj?

14. Kiuj homoj ambaŭ ridas tiel frue en la matena ĝardeno?

15. Kia viro estis Akiro, kiam li portis la bluan kimonon?

16. Kian platon da fruktoj Akiro metis sur la herbon apud la benko?

17. Ĉu la du virinoj respondis al Akiro, ke li venu kaj sidiĝu kun ili?

18. Kie Akiro sidiĝis, post kiam li metis la platon sur la herbon?

19. Kien Akiro metis la grandan platon, post kiam la virinoj parolis?

20. Kiel la japana viro sidiĝis sur la benkon apud la virinoj?

 

TAGO 3

21. Kiu elportis el la kuirejo varman kafon por la geamikoj?

22. Kion Abjola elportis el la kuirejo por la kvar geamikoj?

23. Kies plumornamo brilis tiel bele sub la matena suno?

24. Kian kafon Abjola preparis kaj elportis el la kuirejo?

25. Kiel la niĝeria virino portis sian turbanon kaj sian larĝan ŝtofon?

26. Kiun frukton Potira volis manĝi, ĉu pomon aŭ bananon?

27. Kiom da fruktoj Akiro alportis en la granda plato?

28. Kiel la kvar geamikoj reagis, kiam ili trinkis kaj manĝis?

29. Kion la geamikoj rigardis en la ĉielon, kiam ili parolis pri la rivero?

30. Kien Abjola verŝis la kafon, kiam ŝi donis tason al ĉiu?

 

TAGO 4

31. Kiam la kvar geamikoj parolis pri naĝado, kiam la akvo estis klara?

32. Kiu proponis, ke ili iru al la rivero posttagmeze?

33. Kien la kvar geamikoj decidis iri posttagmeze, laŭ la propono?

34. Kia bela mateno ekzistis, kiam Ema diris siajn vortojn?

35. Kian ideon Akiro havis, kiam la grupo konsentis?

36. Kiuj konsentis iri al la rivero, ĉar neniu volis resti ekstere?

37. Kiel la suno brilis, kiam la geamikoj diskutis pri la rivero?

38. Kial neniu ŝatis resti ekstere dum la sunbrilo?

39. Kien la kvar geamikoj kuris tra la herbejo posttagmeze?

40. Kien la geamikoj saltis, post kiam ili deĵetis la ŝuojn sur la sablon?

 

TAGO 5

41. Kion la kvar geamikoj faris en la malvarmeta akvo post la kuro?

42. Kiu saltis alten, dum ili ĉiuj naĝis kaj ridis kiel infanoj?

43. Kiun profundon Potira eĉ ne timis, kiam ŝi naĝis?

44. Kia knabino aŭ junulino subnaĝis ĝis la alia bordo, sen timo?

45. Kien Potira subnaĝis, kiam ŝi trairis la riveron?

46. Sur kian sablon Abjola kuŝiĝis, rigardante la ĉielon?

47. Kiel la blankaj nuboj malrapide ŝanĝiĝis en la ĉielo?

48. Kian koloron la nuboj akiris, kiam ili transformiĝis en la ĉielo?

49. Kiaj belaj nuboj estis rigardataj de Abjola sur la sablo?

50. Kio ŝajnis transformiĝi en oran spegulon pro la subiranta suno?

 

TAGO 6

51. Kiel la subiranta suno agis al la rivero en la vespero?

52. Kiu ĝojis pro tiu granda spektaklo de la ora spegulo?

53. Kiuj restis tie ĉe la bordo, iuj naĝante kaj iuj rigardante?

54. Kian tagon Potira menciis, dirante ke ili estis feliĉaj?

55. Kial la geamikoj estis tiom feliĉaj laŭ la diro de Potira?

56. Kion la geamikoj ne volis fari, kvankam la vespero venis?

57. Kien ili kuris, post kiam ili eliris el la akvo kaj reprenis la ŝuojn?

58. Kion Ema faris en la domo apud la fenestro, post la naĝado?

59. Al kiu Ema skribis longan leteron en la trankvila domo?

60. Kian leteron Ema skribis al sia fratino pri la pasigitaj momentoj?

 

TAGO 7

61. Kion la historio meritis esti farita laŭ la penso de Ema?

62. Kial la historio meritis esti skribita por la estonteco?

63. Kiom da amo Ema sentis al siaj geamikoj, kiam ŝi flustris?

64. Kiajn vizaĝojn Ema rigardis, kiam ŝi flustris siajn vortojn?

65. Kiuj jam kuŝiĝis kaj dormis profunde en la domo?

66. Kien la aliaj homoj iris por dormi en la malfrua vespero?

67. Kian leteron Ema sendis aŭ preparis por skribi al la familio?

68. Kiel la aliaj geamikoj dormis, kiam Ema skribis ĉe la fenestro?

69. Kian belan momenton ili pasigis kune, laŭ la rakonto?

70. Kien la koroj de la geamikoj direktiĝis en tiu bela tago?

 

 

Previsão da próxima aula: 03/10/26